بارگاه رضوی ترکیب تاریخ وهنر

قدیمیترینبخشحرمهمانبقعهمطهر ( بقعههارونى ) استکهضریححضرترااحاطهکردهاست. اینبقعهکهاساسآنبایدمتعلقبهاواخرقرندومهجرىباشددرطولزمانچندینبارمرمتشدهاست.براساسقولمورخیناصلبنایداخلیتالاردارالامارهمعبد (آتشکده) بوده،کهپسازدفنهارونبهدستورمأمونتخریبوبهسبکمعماریخراسان،چهاردیوارسادهباارتفاعینسبتاکوتاهکهباگنبدیباخیزکمپوششیافتهبود،ساختهشد. در سال‌‌های آغازین به خاک سپاری پیکر پاک امام، حرم مطهر به صورت بنایی ساده با مصالح ویژه آن دوران بنا شده بود و تنها یک در ورودی ساده در پیش روی مبارک داشت. صفه‌‌های اضلاع حرم به جز صفه پیش‌رو، به‌سوی خارج ازبنا بسته بود و بر فراز بقعه، تنها قبه‌ای وجود داشت.بنای حرم در طول تاریخ و به‌تدریج ساخته شد و گسترش یافت. نخستین اقدام برای ساخت مقبره ای باشکوه برای آن حضرت توسط علویانآلبویهصورت گرفت. از آن زمان تاکنون مردان و زنانی بلند همت بسیاری برای گسترش این مجموعه عظیم مذهبی تلاش کرده و نام خود را تا ابد زیر نام حضرت رضا (ع) جاودانه کردند. هر کاشی و سنگی که بر دیوارهای حرم جای گرفته، نشان از عشق و ارادت مردمانی از این سرزمین به مولا و آقایشان حضرت رضا (ع) دارد.تاریخ موجود در کتیبه‌‌های حرم، از دوره سامانیان تا دوره قاجاریه را نشان می‌دهد.

براساس آنچه تاریخ نویسانی چون ابن بابویه نوشته اند نخستین آبادگران حرم رضوی چند تن از بزرگان عهد سامانی بوده اند.بوبکر شهمرد، از پیشکاران نوح بن منصور سامانی، ساختمان بقعه را بازسازی کرد و   محمد بن عبد الرزاق طوسی صاحب شاهنامه منثور و امیر محمدیه تزییناتی در حرم به وجود آوردند. عضد الدوله دیلمی فردی بعدی بود که  در اوایل قرن چهارم قمری تعمیرات و تزیینات گسترده ای  در مرقد منور امام  ایجادکرد. سپس نوبت به  غزنویانرسید.سلطان محمود مرقد علی بن موسی الرضا (ع) را که پدرش سبکتکین تخریب کرده بود از نو ساخت وابوالحسن عراقی معروف به دبیر، اقدام به ساخت مسجد بالاسر در کنار حرم مطهر کرد. نخستین گنبد حرم را شرف الدین ابو طاهر قمی، وزیر سلطان سنجرسلجوقی را بر بالای بنا ساخت و امیر عماد الدوله در اوایل قرن ششم قمری حرم را مرمت کرد.

در دوره خوارزمشاهیان و در اوایل قرن هفتم قمری ازاره حرم مطهر با کاشی‌‌های ممتاز معروف به کاشی سنجری تزیین شد. به‌علاوه در این دوره، اطراف در پیش روی مبارک، در ضلع شمالی رواق دارالحفاظ، با کتیبه‌ای از کاشی چینی مانند ممتاز تزیین شد.

غازان‏خان و سپس سلطان محمد خدابنده پادشاه شیعی مذهب ایلخانی نیز در دوره خود ضمن مرمت خرابی های ایجاد شده در جریان حمله مغول  به بناهای اطراف آن افزودند.بنای کامل گنبد موجود را مربوط به این دوره دانسته‏اند زیرا همانند سایر گنبدهای دوره مغول دو پوششی است و رویه‏اش با الواح مسین با روپوشی از طلا ساخته شده است.

عهد تیموری، دوران پربار و باشکوهی از نظر معماری حرم به‌شمار می‌رود.از آثار مهم این دوره،بنای باشکوه مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق تاریخی دارالحفاظ و دارالسیاده است.مدرسه پریزاد، مدرسه دودر و مدرسه سابق بالاسر که متصل به ضلع غربی دارالسیاده بود و اکنون جزء رواق دارالولایه است،هم به این دوره مربوط می‌شود. از آثار دیگر عهد تیموری،ضلع جنوبی صحن انقلاب است که به همت امیرعلیشیر نوایی، وزیر سلطان حسین بایقرا، ساخته شد. دوران صفویه نیز دوران مهمی در تاریخ معماری حرم به شمار می‌رود.طلاکاری گنبد و گلدسته، ساخت اولین ضریح مرقد منور، رواق‌‌های توحیدخانه، گنبد الله وردی‌خان و گنبد حاتم خانی، همه مربوط به این دوره است. شاه طهماسب، شاه عباس و شاه سلیمان صفوی، از جمله شاهانی بودند که در این دوره با اقدام‌های اساسی خود، نامشان را در تاریخ معماری حرم ثبت کردند. مهمترین یادگاردوره افشاریهسقاخانه اسماعیل طلااست که دروسط صحن عتیق یا انقلاب قراردارد. بنای گلدسته ضلع شمالی صحن عتیق، طلاکاری مجدد ایوان امیر علیشیر و گلدسته بالای آن  نیز همه مربوط به این دوره هستند.

دوره قاجاریه هم از نظر معماری، دوران مهمی در تاریخ حرم به شمار می‌رود. بنای صحن آزادی مربوط به این دوره است. در این عهد، ایوان غربی صحن آزادی به طلا آراسته و به ایوان ناصری معروف شد. در همین دوران، کاشی‌کاری و تزیینات صحن آزادی انجام شد. علاوه بر این، درهمین دوره روضه منوره ،رواق‌‌های توحید خانه، دارالحفاظ و دارالسیاره آینه‌کاری شد.

عصر پهلوی نیز یکی از دورانهایی است که تغییرات زیادی در مجموعه حرم رضوی ایجاد شد. سال‏1307 خورشیدی در شبکه پیرامون فلکه حرم مطهر تغییرات اساسی به عمل آمد و فلکه دور حرم به شعاع 180 متر از نوک گنبد و به پهنای 30 متر احداث گردید. همچنین در این دوره  صحنى جدید درجنوب شرق حرم احداث گردید که در طول زمان صحن پهلوی، موزه وامام خمینی لقب گرفت . بعدها ساختمان‏های موزه و کتابخانه و تالار تشریفات نیز به این حرم اضافه شد.درزمان پهلوى دوم هم  رواقهاى پیشین ترمیم و بهسازى شدند.از سال 1354 خورشیدى نیز تخریب بازارها و بناهای داخل فلکه آغاز شد که در سالهاى پس ازانقلاب این امر گسترش بیشتری پیدا کرد تا مجموعه حرم رضوی به صورت کنونی در اختیار زایران ومجاوران آن حضرت قرارگرفت.

وضعیت فعلی  مجموعه حرم رضوی

اکنون بارگاه ملک پاسبان رضوی که روزگاری تنها به بخشی از بقعه هارونی محدود می شود ،دارای فضاهای گوناگونی است که هر کدام  به نوعی در خدمت مشتاقان وصال آن امام عظیم شان هستند.  در ذیل مهمترین اجزای کنونی بزرگترین مجموعه دینی یاران اهل بیت را البته به صورت  مختصر و گذرا معرفی می کنیم تا عاشقان آن حضرت به هنگام حضور در این مکانهای مقدس با چشم دل آنان را نظاره کنند.

بقعه مبارکه

واژه حرم در ذهن زائران،تمامی مجموعه ای را که مزارشریف امام هشتم را در برگرفته تداعی می‌کند اما در واقع فضای مربع شکلی  است که بقعه مبارکه را در برگرفته و شامل گنبد، سنگ مرقد و ضریح مقدس می‌شود.حرم از طریق صفه‌‌هایی به داخل و خارج مرتبط می‌شود. شکل هندسی حرم مطهر، تقریباً مربع است که مساحت آن در حال حاضر حدود 182 هزار متر مربع است.حرم از دو طرف (جنوب و مشرق) به وسیله درهای طلا به رواق‌‌ها راه دارد و از دو طرف دیگر، (شمال و مغرب)از طریق دو صفه بزرگ،به دیگر رواق‌‌ها ومسجد بالاسر مرتبط است.صفه جنوبی در ضلع پیش روی مبارک واقع است و در طلای پیش رو،در معبراین صفه جای دارد. این صفه راه ارتباطی رواق دارالحفاظ و روضه منوره است.صفه شمالی  درپشت سرمبارک واقع شده و راه ارتباطی میان حرم و دو رواق دارالفیض و توحیدخانه است. صفه شرقی در ضلع پایین پای مبارک واقع شده وازاین طریق،رواق گنبد حاتم خانی به حرم مرتبط می‌شود.بر بلندای قامت این صفه نیز دری زرین نصب شده است و سرانجام صفه غربی یا صفه بالاسر حضرت در ضلع غربی حرم واقع شده و راهی است بین حرم و مسجد بالاسر.

تاکنون سه سنگ افتخار پوشش بالای مزار حضرت رضا (ع) شدن را به دست آورده اند.قدیمی‌ترین آنها، سنگ مرمری با ابعاد40*30 و قطر6 سانتی‌متر است که در اوایل قرن ششم بر مزار امام (ع) نصب شد.این سنگ اکنون در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شود.دومین سنگ مرقد امام (ع)از جنس مونساربود که درسال1379 خورشیدی جای خودرا به سنگ مرمر سبز چمنی داد که با ابعاد 20/2*10/1 و قطر یک متر و وزن 3600 کیلوگرم به عنوان سومین سنگ بر مزار هشتمین گوهر علوی قرارگرفت.

دیگر عنصر تشکیل دهنده مجموعه حرم رضوی به معنی خاص صندوق مزار مقدس است.تاکنون چهار صندوق برای حفاظت از مزار برروی آن قرارداده شده‌اند که سابقه اولین صندوق به اوایل قرن ششم باز می‌گردد.این صندوق چوبی دارای  روکش نقره را انوشیروان زردشتی اصفهانی شیعه شده در سال 500 هـجری قمری بر مرقد امام (ع) نصب کرد.صندوق دوم، صندوق چوبی با روکش و میخ‌‌های طلا، معروف به صندوق عباسی بود که در سال 1022 قمری بر روی مرقد امام نصب شده بود. صندوق سوم، صندوق سنگی از سنگ مرمر معدن شاندیز به رنگ سبز لیمویی و در چند قطعه بود که در سال 1311قمری مرحوم حاج حسین حجار باشی زنجانی آن را تهیه کرد و بر روی مرقد منور امام (علیه السلام) نصب کرد. این صندوق سنگی که عنوان سنگ قبر را داشت، تا سال 1379 خورشیدی درون ضریح چهارم جای داشت و در این سال هنگام تعویض ضریح برداشته شد و سنگ قبر جدید به‌جای آن در زیر ضریح پنجم جای گرفت.

یکی از مهمترین عناصر تشکیل دهنده حرم که نمود بیرونی مزار شریف آن حضرت محسوب می شود،ضریح است که محیط بر صندوق است. بنا بر شواهد تاریخی، نصب ضریح بر مرقد مطهر امام رضا (ع) از دوره صفویه آغاز شده  است.از آن زمان تاکنون پنج ضریح بر مرقد مطهر امام رضا (ع) جای گرفته که هم سنگ مرقد و هم صندوق را دربرداشته است.نخستین ضریح، چوبی طلا و نقره کوب،بود که  در به سال 957قمری دوره صفویه  بر روی صندوق مرقد نصب شد. ضریح دوم ضریح فولادی مرصع، معروف به نگین نشان بود که در سال 1160قمری ازسوی شاهرخ میرزانوه نادرشاه افشاروقف مضجع شریف شد و برروی صندوق مزار نصب شد. ضریح نگین نشان که اکنون در سرداب مقدس جای دارد،از فولاد ساخته شده و بالغ بر دو هزار قبه مزین به یاقوت و زمرد بدنه آن را زینت داده‌اند.ضریح سوم که فولادی ساده‌ای بود در عصر سلطنت فتحعلی شاه قاجار به  سال 1238قمری  روی ضریح نگین نشان جای گرفت.ضریح سوم سال 1338 خورشیدی  به علت پوسیدگی پایه‌ها و تزلزلی که در ارکان آن به عمل آمده بود، و به موزه انتقال یافت و به‌جای آن ضریح چهارم نصب شد.هارمین ضریح به نام ضریح طلا و نقره، معروف به «شیروشکر» است که به اهتمام و نظارت مرحوم سید ابوالحسن حافظیان، توسط استاد هنرمند، مرحوم حاج محمد تقی ذوفن و تعدادی هنرمند و استادکار و قلمزن اصفهانی، طراحی و ساخته شد. ضریح چهارم حدود 4متر طول و 60/3 عرض و 90/3 متر ارتفاع دارد. چهارده دهانه به نام چهارده معصوم (علیهم السلام) بر روی آن وجود دارد و وزن آن 7 تن است. سقف ضریح را صفحاتی آراسته به طلا و نقره پوشانده‌اند.پس از گذشت 42 سال از عمر ضریح چهارم، به علت فرسوده شدن و ساییدگی شبکه‌های اطراف آستان قدس رضوی اقدام به طراحی و ساخت و نصب ضریح جدید کرد. ضریح پنجم که توسط استاد محمود فرشچیان، نامورترین نگارگر معاصر ایران در عرصه جهانى طراحی شده پس از هفت سال کار مداوم طی پنجاه روز کار شبانه روزی بررروی مضجع شریف نصب شد و روز سه شنبه 16اسفند 1379 خورشیدی که مصادف با عید سعید قربان بود با حضور مقام معظم رهبری، حضرت آیه الله خامنه‌ای و آیت الله واعظ طبسی، تولیت عظمی آستان قدس رضوی،به بهره برداری رسید.

آخرین عنصر مهم مجموعه حرم گنبد آن است . گنبد زراندود امام رضا (ع) از نظر ساختمان و ارتفاع، در نهایت هنرمندی و زیبایی ساخته شده و دو پوشش دارد. پوشش اول، سقف حرم است که مقعر و مقرنس است و به آن قبه گفته می‌شود. پوشش دوم بر فراز آن و همان گنبد طلاست. بین دو پوشش،فضایی خالی به بلندای بیش از 13متر وجود دارد. سنگینی گنبد بر دیوارهای تالار (حرم مطهر) است که ضخامت آن به حدود 90/2 متر می‌رسد.ارتفاع قبه از کف حرم، 80/18 متر و تا انتهای گنبد یا بلندترین نقطه یعنی رأس گنبد، حدود 20/31 متر است. دور گنبد از سطح خارج آن،10/42 متر و ارتفاع آن از اول طلاکاری تا تیزه گنبد، 40/16 متر و ارتفاع سرطوق گنبد، 50/3 متر است. گنبد منور ابتدا مانند سایر بناها، از آجرهای زرد رنگ ایرانی ساخته شده و پس از آن با کاشی تزیین یافت. تا سال 932 قمری با کاشی‌‌های نفیس آراسته بود،تا اینکه در این سال، طهماسب صفوی برای نخستین بار گنبد را با خشت‌‌های طلا زینت داد. او نخست کاشی‌‌های گنبد را برچید و پس از آن،روی گنبد را با ورق‌‌های مسی که رویه‌ای از طلا داشت، زراندود کرد.پس از طلاکاری گنبد، چند رویداد از جمله فتنه ازبک‌‌ها در سال 997 باعث از بین رفتن طلاکاری گنبد شد. پس از این خیانت، در سال 1010 قمری زمانی که شاه عباس صفوی پیاده از اصفهان به مشهد مقدس آمد، دستور طلاکاری دوباره گنبد را صادر کرد. این کار در سال 1016 پایان یافت. شاه سلیمان صفوی نیز پس از زلزله مشهد باردیگر کسی بود طلاکاری گنبد را تجدید کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیزبا توجه به آسیب هایی که براثر مرور زمان برگنبد وارد آمده بود ،این بنای زیبا تعمیر و تزیین شد.درجریان این اقدام ، خشت‌‌های قدیمی از سطح گنبد برداشته  و لایه‌ای از بتون بر سطح آن ریخته شد. پس از آن با خشت‌‌های مسی روکش طلا، سطح گنبد تزیین شد.

مسجد بالاسر

مسجد بالاسر بعد از روضه منوره از لحاظ قدمت، تاریخی‌ترین بنای حوزه حرم مطهر است. این مسجد کوچک در غرب بقعه منوره و بالاسر مبارک، بین حرم و رواق دارالسیاده واقع شده و 8 متر طول، 5/4 متر عرض و 10 متر ارتفاع دارد. بنا به شواهد تاریخی، مسجد بالاسر را ابوالحسن عراقی، معروف به دبیر، از رجال دوره غزنویان، در سال 425 قمری یعنی  حدود هزار سال قبل ساخته و مدفن او در جوار همین مسجد است. مسجد بالاسر دارای سه صفه شرقی، غربی و شمالی است. صفه شرقی به حرم مطهر متصل شده که زائران پس از طواف و زیارت از طریق آن به مسجد بالاسر وارد می‌شوند. صفه شمالی مسجد به رواق دارالشکر مرتبط است. در ضلع جنوبی مسجد بالاسر، محرابی از کاشی معرق با سبکی بسیار جالب دیده می‌شود.‌ در کنار این محراب، تاریخ 1363قمری و در طرف دیگر آن، نام کاشی‌ساز و نقاش محراب (محمد خان رضوان) از همان کاشی گره‌سازی شده است.

مناره‌‌ها

مناره یا گلدسته که از قدیم بر فراز ایوان اصلی مسجدها، زیارتگاه‌‌ها و مدارس دینی می‌ساختند، نمادی از مهمترین عناصر معماری است که جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ معماری اسلامی و آداب و سنن اجتماعی ایران دارد.اکنون با احتساب دو مناره رفیع مسجد گوهرشاد، دوازده مناره در بناهای حوزه حرم حضرت امام رضا (ع) وجود دارد. در مجموعه قدیمی آستان قدس رضوی، دو مناره با اختلاف قدمت وجود دارد. یکی در جنوب صحن انقلاب، نزدیک گنبد طلا و دیگری مقابل و به قرینه آن، در شمال صحن و بالای ایوان عباسی. این دو مناره هر دو با روکش طلا تزیین شده‌اند و مناره نزدیک گنبد که به صورت منفرد ساخته شده، از سابقه تاریخی و قدمت بیشتری برخوردار است. احداث مناره به صورت منفرد تا قرن ششم ادامه داشته و از آن به بعد ساختن مناره به صورت زوج معمول شد. بنابراین، تاریخ بنای مناره کنار گنبد به اوایل قرن ششم باز می‌گردد که به‌جای احداث دو مناره کنار گنبد، یک مناره ساخته شد. طهماسب صفوی در قرن دهم مناره مذکور را مرمت و به طلا آراسته کرد. بعد از آن، نادر شاه افشار همزمان با طلاکاری ایوان امیر علیشیر، مناره کنار گنبد را نیز دوباره طلاکاری کرد. بلندی مناره کنار گنبد، از سطح صحن انقلاب تا انتها، 5/40 متر و محیط آن حدود 13 متر است. این گلدسته پس از انقلاب اسلامی با خشت‌‌های مطلای جدید بازسازی شد.دومین مناره، روی ایوان عباسی در شمال صحن انقلاب است که از آثار عهد نادری به شمار می‌رود. این مناره نیز از نظر کاشی‌کاری و آجرچینی ساقه و طلاکاری بالای آن، به قرینه و همچون مناره کنار گنبد است.

رواق‌‌ها

اماکن سرپوشیده اطراف حرم مطهر، رواق نام دارد. رواق‌‌ها بناهایی با ارتفاع‌‌های مختلف هستند که به‌تدریج در اطراف روضه مبارکه ساخته شده و به مرور تغییراتی در آن‌‌ها به وجود آمده است. در حال حاضر، مضجع شریف رضوی را 26 رواق از اطراف و جوانب در برگرفته و یک رواق نیز در شمال شرقی حرم مطهر در حال احداث است.هر یک از این بناها دارای موقعیت خصوصیات ویژه ای هستند که  بر اساس تقدم و تأخر زمانی، در ادامه به آن‌‌ها اشاره می‌شود.

/ 1 نظر / 103 بازدید
پورتوس

مطلب شما را در تارنگار خود درج کردم.بسیار خشنود شدم که با شما آشنا شدم.