خوزستان ديار آب وتاريخ ۱
ساعت ۳:۳٥ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٧ اسفند ،۱۳۸٥  

خوزستان ديار آب وتاريخ

رضا سليمان نوري

 

نخستين روزهاي هر سال زماني  است كه بسياري از هم ميهنان از آن به عنوان  بهترين وقت براي بازديد از ناديده هاي گوناگون ايران و جهان نام برده و بر همين اساس مسافرت را بر هر كاري مقدم مي دارند. اما هميشه به هنگامي كه تصميم نهايي براي گذران روزهاي آغازين سال جديد در دياري ديگر نهايي مي شود كشمكشي در بين افراد خانواده براي تعيين مقصد سفر روي مي دهد و هر كس سعي مي كند مقصدي را كه بر اساس دانسته هاي او برترين و بهترين است تبديل به مقصد نهايي سفر كند. در اين بين بسياري از مناطق بكر و تاريخي كشورمان بدليل نبود اطلاعات كامل درباره آنها به سرعت از دور اين رقابت خارج مي شوند .يكي از مهمترين اين مناطق استان تاريخي ،پهناور و زرخيز خوزستان است.  خوزستان با مساحتي حدود 64236 كيلومتر مربع، در جنوب غربي ترين نقطه  ايران واقع شده است. اين استان كه  از شمال غربي با استان ايلام، از شمال با استان لرستان، از شمال شرقي و شرق با استان‌هاي چهارمحال و بختياري و كهگيلويه و بويراحمد؛ از جنوب با خليج فارس و از  غرب با كشور عراق هم‌مرز است را بايد گنجينه آثار گوناگون تاريخي والبته مذهبي ايران نام نهاد .هر كدام از شهر هاي گوناگون اين استان داراي قابليت هاي ويژه تاريخي ، مذهبي و گردشگري است كه گستردگي آنها در برخي موارد همچون شهرهاي ايذه ،شوش ،شوشتر و بهبهان به حدي است كه مي توان تمامي روزهاي تعطيل نوروز را در آنها به سر كرد و باز هم در پايان سفر افسوس مكان هاي ديدني ناديده آن شهر را خورد. براين اساس و به منظور آشنايي بيشتر شما با خوزستان ،سرزمين عجايب ايران نگاهي مختصر و كوتاه به برخي آثار شگفت و جاذبه هاي گردشگري  اين خطه از كشور باستاني مان داريم.

آبادان شهر نفت وآب

هنگامي كه از خوزستان نام مي بريم ،نخستين نامي كه در ذهن اغلب ما ايرانيان نقش مي بندد همانا آبادان وپالايشگاه نفت آن است كه واقعا هم ديدن دارد. در سال 1909 ميلادي شركت نفت به دنبال عمليات استخراج نفت در خوزستان پالايشگاه و تصفيه‌خانه‌هاي عظيمي در آبادان ايجاد كردكه سال هاي سال برترين وبزگترين پالايشگاه منطقه بود.  اما اين شهر ديدني هاي ديگري هم دارد كه شايد شاه بيت آنها مسجد رنگوني ها باشد. مسجدي كه توسط مسلمانان برمه اي شاغل در پالايشگاه و به سبك مساجد زادگاهشان با معماري جنوب شرق آسيايي وبا شباهت بسيار به معابد هندويي ساخته شده است.البته بنا بر آنچه مسئولان محلي مي گويند اين بنا پيش از مسجد شدن گودواره اي متعلق به پيروان دين سيك بوده كه در آن الله را پرستش مي كردند. نقاط ديدني  آبادان تنها به اين دو مورد خلاصه نمي شود ومراكزي همانند گورستان آمريكايي ها در حاشيه اروند رود ،سينماهاي  نفت  و شيرين ودانشكده نفت را بايد از ديگر نقاط قابل توجهاي دانست كه اگر به اين شهر سفر كنيد و از آنها بازديد نكنيد مانند اين است كه پا برخاك آبادان نگذاشته ايد.و صد البته كه در كنار همه اين ها نبايد از اروند روز زيبا وشب هاي بياد ماندني آن نيز فراموش كرد.

انديمشک شهر كرخه

انديمشك هر چند شهري است كه بر خرابه‌هاي شهر قديم و تاريخي لورساخته شده است اما ديدني هاي آن بيشتر آبي است تا تاريخي كه نماد آنها همانا  درياچه سد كرخه محسوب مي شود.

سد كرخه كه از نوع انحرافي است در سال هزارو سيصدو سي و چهار ه‍_ش بر روي رودخانه كرخه بنا شده و  آب رودخانه كرخه را به داخل دو شهر منحرف مي‌كند. طول سد صدو نودو دو متر و ارتفاع آن نه متر است. سد در وسط يك قسمت آبريز دارد كه طول آن صد و بيست و سه متر است و ارتفاع آن از بستر رودخانه پنج متر است. درياچه اين سد داراي امكانات فراواني براي استراحت و تفريح گردشگران است. ديگر جاذبه قابل تامل انديمشك كه باز هم آبي است چشمه هاي معدني آن است كه شاخص ترين آنها دو چشمه  عين خوش و دهلران است كه هر دو در سيزده كيلومتري جاده انديمشك به اهواز اما در دو جاده انشعابي مختلف قرار دارند.

اين چشمه ها هردو سولفاته بوده و  مردم منطقه به منظور درمان بيماري‌هاي روماتيسمي، درد مفاصل و استخوان از آنها استفاده مي‌كنند.

 

 

 

ديگر منطقه اي كه هر بازديد كننده از انديمشك بايد حضوري هرچند كوتاه در آن را از دست ندهد منطقه حفاظت‌شده كرخه است.اين منطقه از نظر زيست‌محيطي ارزش فراواني داردو يكي از چهار منطقه برتر طبيعي كشور شناخته مي شود. كرخه از دو عنصر اصلي رودخانه و جنگل‌هاي اطراف رودخانه تشكيل شده است . بيشه‌هاي انبوه و بكر كرخه زيستگاه طبيعي منحصر به فرد گونه گوزن زرد در ايران و جهان است. منطقه كرخه با سيزده هزار و بيست و هفت هكتار مساحت شامل دو بخش منطقه حفاظت‌شده با 9427 هكتار و پناهگاه حيات وحش با 3600 هكتار به لحاظ برخورداري از آب فراوان و زمين‌هاي حاصلخيز حاشيه آن و شرايط اقليمي گرمسيري و ساير استعدادهاي طبيعي همواره مورد توجه بوده است و در طول تاريخ تمدن‌هاي متنوعي را در خود پرورانده است.ديگر نقطه مهم وتاريخي انديمشك كه بازديد از آن را به همگان توصيه مي كنيم بقاياي شهر باستانی لور ساساني است كه تا قرون وسطي آباد بود واكنون نيز انديمشك بر بخشي از بقاياي آن ساخته شده است.

اهوازشهر كارون

مركز استان خوزستان اهواز است كه گذشته تاريخي آن به شهر اكسين عيلامي مي رسد . اين شهر بارها وبارها در طول تاريخ تخريب شده و بر همين اساس بناي تاريخي خاص و قابل توجهي با پيشينه بالا در آن ديده نمي شود. قديمي ترين بناهاي اهواز كنوني مربوط به دوران ناصر الدين شاهي است. دانشگاه جندي شاپور،بازار و پل هاي متعدد قرار گرفته برروي كارون را بايد مهمترين جاذبه هاي اين شهر دانست .البته هم زيستي پيروان اديان گوناگون در اين شهر نيز قابل تامل است . در اهواز مسلمانان ،يهوديان ،ارامنه و مندائيان كه پيروان حضرت يحيي بوده و به زبان محلي صبي خوانده مي شوند در كنار هم با صلح و آرامش به زندگي مشغول هستند. البته تمام اين موارد به پاي گذران شبي در كنار ساحل زيباي كارون به ويژه در كنار پل سفيد نمي رسد.

ايذه شهر نقش ها

ايذه كه در شرقي ترين نقطه خوزستان و در حدود 200 کيلومتري شرق اهوازقرار دارد  را بايد شهر  تاريخ نام نهاد زيرا در گوشه گوشه آن آثار تاريخي شگفت انگيز وقابل تاملي وجود دارد كه اگر براي ديدن هركدام آز آنها يك روز هم اختصاص دهيم بازهم آنها را كامل نديده ايم. اين شهر در روزگار عيلاميان اهميت و عظمت بسيار داشته و مركز آن آنزان يا آشتيان بوده و در عهد ساسانيان نيز آياپير ناميده شده و اعتبار داشته است. آتشكده‌اي اين  شهر هم  تا زمان هارون‌الرشيد فروزان بوده است.

اطراف ايذه امروز، چندين اثر باستاني و نقش عيلامي وجود دارد که باعث جلب گردشگران و باستانشناسان شده است.اصلي‌ترين اين کتيبه‌ها در زمان حکومت يک پادشاه محلي به نام هاني نوشته شده که در دوران نوعيلامي و زمان سلطنت شوتروک-ناخونته دوم بر آياپير حکومت مي‌کرده، نوشته شده است. بزرگترين مجموعه نقشها در شرق ايذه و در نزديکي روستاي کوله فرح واقع شده است. اين مجموعه شامل يک کتيبه به خط و زبان عيلامي نو و نقش خود هاني است که در آن، هاني از فتوحاتش در کنار رود کارون براي آرام کردن شورشيان و از وفاداري خود به شوتروک-ناخونته، حکايت مي‌کند. در جهت ديگر مجموعه، چند نقش در اطراف يک تخته‌سنگ بزرگ کنده شده‌اند که نشان‌دهنده مراسم قرباني از طرف هاني و روحاني بزرگ دربارش هستند.مجموعه مهم ديگر، کتيبه و نقش‌هاي «اشکفت سلمان» (اشکفت به معني شکاف، غار) در شمال غربي شهر است. اين مجموعه در کنار يک شکاف کوه به وسيله شوترورو، وزير هاني، بوجود آمده است.يک کتيبه که در آن هاني به ذکر اينکه نقش‌ها به دستور شوترورو کنده شده‌اند و در آن از خدايان مختلف کمک خواسته مي‌شود، مهم‌ترين اين نقش‌ها است.نيم‌تنه يک مرد به سبک عيلامي ميانه در کنار اين کتيبه، جلب نظر مي‌کند. سر اين نقش در اوايل انقلاب در اثر برخورد گلوله «آر پي جي» تخريب شده و کتيبه نيز در اثر ضربات گلوله و خرابکاري‌هاي بازديدکنندگان (نظير کندن نام) تا حدي تخريب شده است .دو نقش ديگر که يکي نشان‌دهنده شوترورو و خانواده‌اش است و ديگري هاني و همسرش هوهين را نشان مي‌دهد، همه رو به مرکز اشکفت نگاه مي‌کنند که نشان‌دهنده قداست منطقه اشکفت از زمان‌هاي باستاني است كه البته امروزه نيز در بين مردم محلي مقدس است. در منطقه خُنگ اژدر، در روي يک تخته‌سنگ، دو نقش ديگر جلب نظر مي‌کنند. در يک‌طرف اين سنگ، نقش کوچکي از دوران عيلامي، نشان‌دهنده چهار پيکره کوچک است که سبک آنها به نظر عيلامي ميانه مي‌آيد. در روي ديگر اين سنگ، نقشي از چهار مرد در لباسهاي پارتي و يک مرد سوار اسب، نشان‌دهنده اهميت منطقه در زمان اشکانيان و حکومت دست‌نشانده آنها در منطقه، سلطنت علمائيد، است. . در فاصله نه كيلومتري  روستاي شمي نيز   آثار باستاني بسيار زيبا و مشهوري نظير مجسمه‌هاي بزرگ برنزي، سنگ‌هاي مرمري، گورهاي باستاني از دوره‌ پارت‌ها كشف شده است، برخي از اين مجسمه‌ها و اشياء به‌دست آمده جزء شاهكارهاي مسلم ريخته‌گري و فلزگدازي است.

به‌طور خلاصه، نقش‌هاي عيلامي، پارتي و آثار باستاني ايذه، به علاوه محبت و خونگرمي مردم محلي و افتخارشان به آثار باستاني شهر، ايذه را به مقصدي دلخواه براي يک مسافرت خوب، تبديل كرده است.

بهبهان شهر گل نرگس

بهبهان از ديگر شهر هاي تاريخي خوزستان است.نماد  اين شهر گل زيبای نرگس  است كه دربهمن واسفند به صورت خودرو در اين منطقه در سطحي وسيع مي رويد ونرگسزارهای بهبهان هوش از سر هر بيننده اي مي ربايد. اما اززيبايي نرگس هاي اين شهر كه بگذريم بايد گفت بهبهان با نامي ديگر هم جهاني شده ودر نزد محققان جهان شناخته مي شود .اين نام ارجان است .شهري باستاني كه به دوران عيلامي باز مي گردد و تا 463 شمسي كه بر اثر زلزله اي بزرگ ويران شده وساكنانش به  کوشک دشت آن دوران وبهبهان كنوني مهاجرت كرده اند ،شهري بزرگ بوده است.

بقاياي كنوني ارجان نشان دهنده آن است كه شهر به شكل مثلث  شکل قائم الزاويه بوده  که قاعده آن به سمت شمال شرقی بوده است . اين شهر داراي شش دروازه بوده كه اكنون هنوز محل دروازه رصافه كه در راه مال رو بهبهان به قدمگاه حضرت رضا است ،مشخص است. خانه شاه شهر که امروز خرابه های آن به سرای ملک معروف است در جنوب شهری شهر واقع بوده و از شمال و مشرق و مغرب متصل به شهر و از جنوب به باغاهای نارنج اتصال داشته كه در حال حاضر زمينهای آن باغها به مساحت 30 هکتار به نارنجستان معروف است . بازار شهر که خرابه های از آن بر جا مانده و مردم هنوز به آن بازار ارجان گويند در شمال شرقی خانه شاه بوده و مسجد جامع که مورخين آن را از بناهای حجاج نوشته اند در پهلوی بازار واقع بوده است . خانه هاي ارجان داراي ويژگي خاصي بوده است .اين منازل دوطبقه بوده كه طبقه نخست براي فرار از گرماي  50 درجه تابستان در زير زمين حفر می كردند و به آن سرداب می گفتند. در اين سرداب ها آب جاری بود و هنگام تابستان که گرما طاقت فرسا میشد از آن ها برای استراحت استفاده می کردند . اكنون از اين شهر  در زمينی به مساحت قريب به يک هزار هکتار تل و تپه های زيادی باقيمانده که وسعت زمين اشغال شده و کثرت تپه های هر بيننده اي را به شگفتي مي اندازد.

ديگر اثر تاريخي مهم بهبهان بند و پل بکان است كه در زمان خلافت امويان به دست پزشک مخصوص حجاج ساخته شده است . طول اين مجموعه 17 متر و عرضش 5/13 متر بوده که ا کنون قسمتی از بند و چهار پايه بزرگ از پل باقی مانده است.در سمت شمال اين بند و پل و پيوسته به آن چهار آسياب دائر بوده  که آثار آنها تا امروز باقی است. زمين های اطراف اين محل را امروزه به زبان محلی بکان می گويند.مسجد جامع بکان نيز از ديگرجاذبه هاي گردشگري  بهبهان است. كهدر حال حاضر  شبستان وسيعی از آن باقي مانده است. طاق های اين  شبستان  از سنگ تراشيده و گچ ساخته شده و در دور محراب آن آيات قرآنی نقش بسته است.  مردم محلي مي گويند هنگامي كه  حضرت رضا (ع) عازم خراسان بوده از ارجان عبور کرده و در اين مسجد  نماز گزارده است.ديگر آثر تاريخي مهم اين شهر كه براي هر گردشگري ديدن آن وسوسه انگيز محسوب مي شود.   گور كتين هوتران فرزند پادشاه ايلامي كه در هزاره دوم قبل از ميلاد سلطنت مي كرده است.باستان شناسان به هنگام بررسياين گور حلقه طلايي ارجان را كشف كرده اند كه تا كنون مشابه آن در هيچ نقطه جهان كشف نشده است.

دزفول شهر گفت‌‌وگوي تمدن‌ها

دزفول را كه شمالي ترين شهرستان خوزستان بوده وبا مركزاستان  151كيلومترفاصله دارد بايد شهر  گفت‌‌وگوي تمدن‌هاناميد زيرا  جاي پاي معماري ساساني و بيزانس و روم شرقي در آن پيدا مي شود.دزفول مكاني بوده براي تبادل فرهنگ‌ها. در معماري خانه‌هاي كوچك دزفول، از سبك مسجد ايراني گرفته تا كليساي رومي و از مكتب ساساني گرفته تا يوناني همه را مي‌توان ديد. شهري با بافت فشرده كه گويي مردمش طاقت دوري از هم را نداشتند كه خانه‌هايشان از سه طريق پشت‌بام، كوچه و زيرزمين به هم راه داشته است.

دزفول را در زمان ساسانيان به صورت يك دژ و براي محافظت از پل رودخانه دز استوار كردند و به همين دليل كالبد شهر فشرده است و تمام خانه‌هاي ناحيه قديمي شهر بر زمين‌هاي كوچكي احداث شده‌اند.

 اين شهر  از نظر توليدات كشاورزى از جمله سبزيجات و صيفى جات مقام نخست را در ايران دارد. همچنين كارخانجات و كارگاه هاى پنبه ريسى زيادى را در خود جاى داده است. .مهمترين منطقه تاريخي والبته گردشگري اين شهر همانا بقاياي شهر باستاني جندي شاپور است. اين منطقه در 10 كيلومتري دزفول در محدوده روستاي شاه آباد در سمت راست جاده دزفول به شوشتر واقع است. روايت است بنيان كننده اين شهر  شاپور اول ساسانيبوده است وشيوه شهر سازي آن برطرف مستطيلي استوار بود كه با وضع طبيعي زمين نيز هماهنگي داشت.طرف شهر سازي شهر جندي شاپور شباهت به طرف اردوگاههاي رومي داشت و شايد براي جادادن به اسراي رومي به كمك خود آنها ساخته شده بود. اين شهر باستاني تا حدود سال980 ميلادي آباد بود و نقش عمده اي در استان خوزستان داشت آرامگاه يعقوب ليث صفاري در اين شهر تاريخي بنا شده است.قديمي ترين پل فعل جهان نيز در اين شهر قراردارد.اين پل  با گذشت بيش از 17 قرن از ساخت آن همچنان سالم و با دوام محل تردد عابرين و خودروهاي سواري است.اين پل در سال 260 ميلادي به دستور شاپور اول ساساني توسط 70 هزار اسير رومي دربند ايرانيان احداث شد و در حالي كه بيش از 17 قرن از عمر آن مي گذرد به عنوان باستاني ترين پل جهان اكنون نيز محل تردد خودروهاي سواري دزفول و انديمشك است. اين پل داراي 14 دهانه است و آب رودخانه دز از زير آن عبور مي كند.پل مزبور از سنگ ساروج و آهك بنا شده و در دوران حكومت عضدالدوله ديلمي، صفويان و پهلوي چندين بار بازسازي شده اما پايه هاي پل حكايت از دوران ساساني دارد.به گفته مورخان اين پل يك اثر منحصر بفرد تاريخي است كه تاكنون توانسته تا اين زمان دوام بياورد.اين پل كه در مركز شهر دزفول قرار دارد شرق و غرب شهر را به هم متصل كرده و راه عبور و مرور شهرهاي انديمشك، شوشتر و دزفول را به هم پيوند داده است.

تپه هاي چوغاميش كه در دشتي در حدود 40 متري جنوب شرقي دزفول واقع هستند ديگر جاذبه مهم تاريخي اين شهر محسوب مي شوند.بقاي فشرده استقرار در تپه هاي چوغاميش متعلق به دوره هاي مختلف در طي چندين عمليات باستان شناسي از سال1341 خورشيديتا كنون كشف شده است. در اين اقدامات سفال هاي متعلق به قديمي ترين دوران شوش يعني حدود پنج هزار سال قبل از ميلاد، قبرهايي متعلق به دوران ايلامي،صنايع دستي متعلق به دوران هخامنشي ، گورهايي از دوران پارتي وجديد ترين آثار يك گورستان متعلق به دوره ساسانيان كشف شد. به گفته باستان شناسان تپه هاي چوغاميش گنجينه اطلاعات كاملي از دوران هاي متعلق به هفتمين هزاره پيش از ميلاد تا شكوفايي كامل تمدن شوش است كه از قاعده تا راس هركدام از اين تپه هاي مصنوعي 15 لايه روي هم قرار گرفته است.ناگفته نماند كه هنگام مسافرت به دزفول شما مي توانيداز بلندترين آبشار خاورميانه نيز بازديد كنيد.آبشار شويبا ارتفاعي  بيش از 80 متر و پهناي 50 متر زيباترين وبلند ترين آبشار خاورميانه است .اين آبشار در 100كيلومتري شمال شهر دزفول و در سردشت قرار گرفته است و تنها10 كيلومتر با  ايستگاه تله زنگ راه آهن سراسري تهران جنوب فاصله دارد. گفتني است دزفول كه در سال هاي جنگ به دليل موشك باران فراوان به شهر موشك ها يا بلد الصواريخ معروف گرديد،داراي جاذبه هاي گردشگري فراوان ديگري از جمله بقعه سبزقبا كه بنا برروايات متعلق به برادر تني امام رضا (ع) است و بقعه پير روبندكه بنايي از دوره تيموريان است،حمام كرناسيون وغارهاي ساحلي كه در زبان محلي به آنها كتك مي گويند ،همچنين مسجد جامع هزارساله نيز مي باشد . والبته اينها همه جدا از سواحل زيباي رودخانه دز است كه از اين شهر مي گذرد.


کلمات کلیدی: