خوزستان۳
ساعت ٢:٥٧ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٦ اسفند ،۱۳۸٥  

شادگان

50درصد مساحت تالابهاي كشور در اين استان قرار دارد

تالاب بين‌المللي شادگان با داشتن ذخاير گياهي و جانوري متنوع، زيستگاه كم نظيري است كه به لحاظ برخورداري از مناظر زيبا و ديدني، به تنهايي يك قطب گردشگري است، گر چه هنوز براي بسياري از مردم شناخته شده نمي‌باشد. تالاب شادگان در سال  ۱۳۵۴از بين بيش از يكهزار و  ۳۰۰تالاب ثبت شده در فهرست كنوانسيون حفاظت از تالابها موسوم به رامسر در ژنو ، عنوان ششمين تالاب بين‌المللي را به خود اختصاص داد. اين تالاب بيش از  ۴۰۰هزار هكتار وسعت دارد كه حدود  ۲۹۶هزار هكتار آن به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام شده است. يكي از شگفتيهاي تالاب شادگان، داشتن همزمان آب شور، شيرين و لب شور است، كه اين ويژگي تنوع زيستي بي‌نظيري را موجب شده است. تالاب شادگان، مركز تكثير طبيعي بزرگي است كه علاوه بر ماهيان تالاب، ماهيهاي رودخانه‌هاي بهمن شير، كارون و جراحي نيز از آن به عنوان مكان مناسبي براي تخم ريزي استفاده مي‌كنند. تاكنون  ۱۵۴نوع پرنده از  ۳۸خانواده در اين تالاب شناسايي شده و بعد اكوتوريستي تالاب نيز به علت شمار قابل توجه پرندگان مهاجر آن ،از اهميت شاياني برخوردار است. تالاب شادگان داراي حدود  ۱۶ميليون تن پوشش گياهي است كه گونه‌هاي چولان ، لويي، نيلوفر آبي، سوروف و گز عمده‌ترين آنهاست. در بعد اقتصادي نيز اين تالاب حايز اهميت است زيرا هم اكنون سرانه استحصال ماهي از تالاب شادگان  ۱۵هزار تن است در حالي كه سالانه بر اساس برآود به عمل آمده توسط شيلات، از مجموع سكوهاي دريايي كشور  ۱۷هزار تن ماهي استحصال مي‌شود. همچنين پنج هزار و  ۲۵۰صياد از تالاب شادگان امرار معاش مي‌كنند پوشش گياهي متنوع اين تالاب همچنين موجب رونق صنايع دستي در منطقه شده است كه بخشي از صادرات غيرنفتي استان را تامين مي‌كند.. براي تالاب شادگان طرح مطالعاتي گردشگري با اعتبار يك و نيم ميليارد ريال از محل اعتبارات ملي در دست انجام است. " روستاي رگبه از توابع شادگان واقع در محدوده تالاب به عنوان پايگاه گردشگري انتخاب شده كه كار محوطه‌سازي و احداث اسكله در آن به اتمام رسيده است. راه اندازي تورهاي گردشگري به تالاب شادگان گفت:. تالاب بين‌المللي شادگان، تالاب هورالعظيم ، تالاب بامدژ در  ۴۰كيلومتري شمالي اهواز و تالاب ميانگران در ايذه مهمترين تالابهاي خوزستان هستند. تالاب شادگان در فاصله  ۴۰كيلومتري شهرستان اهواز واقع شده است كه از شمال به اهواز و خور دورق، از غرب به جاده اهواز- آبادان و از جنوب به رودخانه بهمنشير و خليج فارس و از شرق به خور موسي ختم مي‌شود. آب تالاب شادگان از طريق رودخانه كارون و خورهاي ساحلي از قبيل خوردورق ، خور قناقه ، خور ملخ ، خور كويرين، خور قويان و خور سلخ با جزر و مد دريا تامين مي شود.

قلعه تاريخي شوشتر(سلاسل)

شوشتر نيز با توجه به اهميت تاريخي خود همواره بعنوان پايتخت و مركز استان خوزستان اهميت ويژه اي داشت.قلعه شوشتر علاوه بر مركزيت سياسي، بعنوان پايگاهي جهت نظارت بر كارايي سازه هاي آبي شوشتر ايفاي نقش مي كرد.. در طول تاريخ همواره نام قلعه شوشتر با نام شاپور اول ساساني گره خورده است. ظاهراً در دوران شاپور پل بند شادروان و قلعه ي مجدداً بازسازي شده است. نهر داريون علاوه بر تأ مين آب ساكنان قلعه، اراضي دشت ميناب را كه از قطبهاي بسيار مهم كشاورزي درآن دوران بود آبياري مي كرد. درون قلعه پلكانهاي متعددي وجود داشت كه برخي از اين پلكانها براي برداشت آب به نهر داريون منتهي مي شد و پلكانهاي ديگري نيز از درون عمارتهاي قلعه به كت (اتاقكهاي صخره اي) زير قلعه كه در ساحل رودخانه قرار دارند منتهي مي شدند. اين كت ها در هنگام تابستان براي استراحت ساكنان قلعه محيط خنك و مطبوعي را ايجاد مي كرد.

قرنها است كه  حماسه ي مقاومت دليرانه ي هرمزان حاكم ايراني درب مقابل اعراب در درون اين قلعه همچنان در اذهان مردم باقي است. اين سردار ايراني به مدت يك سال درون قلعه سلاسل شوشتر در مقابل سپاه اعراب مسلمان مقاومت نمود. و در پايان تراژدي، شخصي به اعراب راه مخفي نفوذ به قلعه را نشان داد. اين دژ شهر عظيم داراي چندين حياط، اسلحه خانه، سربازخانه، حمام، عمارت حاكم، نانوايي و آسياب بود.

متاسفانه در دهه 40 رئيس اداره دارايي شوشتر عمارت ها و ساختمانهاي درون قلعه را ويران و از مصالح قلعه براي ساخت اداره دارايي استفاده كرد. از قلعه سلاسل در حال حاضر چيزي جز يك يا چند ويرانه باقي نمانده است. شوادان قديمي آن كه داراي كورهاي ارتباطي متعددي با بناهاي شاخص شهر(بقعه بر ابن مالك و...) دارد و كاملا مسدود شده است..

 سطح اين قلعه پوشيده از سفالهاي متعددي است كه يادگار گذشته پنهان اين بناست

نگاهي بر سازه هاي آبي تاريخي شوشتر؛ مجموعه اي صنعتي پيش از انقلاب صنعتي

 معماري از اجتماعي ترين اشكال بروز هنر ، فرهنگ، توانمندي يك ملت و زمينه شناخت تاريخ گذشته و امكان تبلور آينده آن است ايجاد اولين امكان عبور از كارون عظيم و پهناور، مهار و بهره برداري از آب و انرژي آن به مدد پشتكار، هوش و درايت پدران ما در طي هزاران سال، يكي از بزرگترين و كهن ترين مجموعه هاي دست ساخت بشر تا پيش از دوران انقلاب صنعتي را پديد آورده است. مجموعه اي  كه در طول كيلومترها ادامه مي يابد و در طي هزاران سال كامل مي شود و در  جوار خود يكي از هوشمندانه ترين اشكال بروز معماري شهري–آبي را به وجود مي آورد. از شگفتيها و فرازهاي اين كار آبي، ايجاد مجموعه عظيم چند عملكردي، در طول نزديك به يك كيلومتر شامل عناصر اصلي زير مي باشد:

الف) بند ميزان با هدف اصلي تقسيم آب كارون به دو شاخه دو دانگه(گرگر) و چهار دانگه(شطيط).

ب) نهر داريون(داريوش) با كانالها و دريچه هاي متعدد و اهداف گوناگون و پيچيده اي چون آبياري جزيره ميان آب به وسعت حدود چهل هزار هكتار با تقسيم بندي ها و دريچه هاي بسيار دقيق كانالها، آب پخش كن ها، پلها و نهرهاي مفروش و... . همچنين تامين آب شرب شوشتر و نيز ايجاد دسترسي ويژه به قلعه شاهي سلاسل.

ج) پل بند شادروان به عنوان دريچه خروجي و تنظيم ارتفاع آب در نهايت غربي اين مجموعه آبي به منظور سوار كردن آب شطيط بر روي نهر داريون و ايجاد امكان عبور از كارون در شاهراه اصلي شرقي غربي منطقه در مسير شاهي تيسفون تا پاسارگاد.

د) ايجاد تعداد زيادي كانالهاي فرعي براي آبياري و به راه انداختن آسيابها و استفاده صنعتي از انرژي آب.

ه) كف سازي سنگي كارون در اين فاصله به منظور تثبيت كف رودخانه.

و) ايجاد عمارت كلاه فرنگي براي كنترل ميزان ارتفاع آب و نظارت بر عمليات در محدوده اين مجموعه.

ز) و در نهايت خود قلعه سلاسل به عنوان مركز فني، حكومتي و مديريت آب منطقه.

گلوگاه دستيابي و كنترل خوزستان و آب آن عمدتاً در اين منطقه شكل گرفته و تجلي آن قلعه سلاسل است كه به  تناوب از دوران ايلامي تا اواخر قاجار، محل استقرار حكومت محلي برفراز صخره شوشتر بوده است. اين مجموعه عظيم چنانكه گفته شد در فاصله بند ميزان تا پل بند شادروان كامل مي شود و به صورت چند منظوره آب كارون را در طول نزديك به يك كيلومتر، چند متر بالا آورده، از آب و انرژي آبي آن بطور شگفت انگيزي در طول چهل كيلومتر اراضي جنوبي شوشتر تا بند قير يعني دشت مياناب را به يكي از سرسبزترين مناطق دنيا مبدل كرده بوده است. كانالهاي دستكند و دست ساخت متعدد و پلهاي آب بر و پل بندها و آسيابها و ديگر تاسيسات آبي صنعتي نه تنها شهر شوشتر را سيرآب و تهويه مي كرده، بلكه يكي از سرسبزترين و آبادترين مناطق را براي توليد انبوه و گسترده و كشاورزي (چونان انبار بزرگ غله) خلق كرده است.

كشاورزان در حاصل توليد، شهر نشينان و نيروهاي نظامي و ديواني نيز از بازار توليد تغذيه مي كرده اند، به نحوي كه منطقه خود بستر تمدنها و شهرهاي مهمي چون احتمالاً هيدالو (ايلامي هخامنشي) دستوا(پارتي- قبل و بعد از اسلام عسكر مكرم) و شوشتر كنوني(ساساني) بوده است.

در ادامه اين تاسيسات آبي ، پيرامون شاخه هاي كارون عناصر متعدد ديگري شكل گرفته اند كه از آن ميان مي توان به مجموعه شگفت انگيز پل بند گرگر،  مجموعه آبشارها(حدود پنجاه آسياب كه در خدمت كشاورزي منطقه بوده است)، برج عيار و تاسيسات منظم آن، بند زيباي ماهي بازان (خدا آفريد)، پل بند لشكر، بند خاك و بسياري از ديگر پلها و آب پخش كن ها و كانالهاي و تاسيسات در دو سوي جزيره ميان آب (و نيز شماري از عناصر هنوز ناشناخته) اشاره كرد. رد اين مجموعه را بوسيله كانال دستكند مسرقان از بند قير تا شرق اهواز و نيز تاسيسات آبي–صنعتي كهن اهواز مي توان پي گرفت. كار انساني شگفت انگيزي  كه اجازه نمي داده است حتي يك قطره از آب كارون هدر رود و به دريا بريزد.

مديريت آب خوزستان به قدري تخصصي و مهم بوده است كه حتي با تغيير حكومتها تغيير نمي كرده و تا حمله مغول هم كمابيش سرپا بوده است. اين مجموعه عظيم تر از آن بوده است كه با توان افراد و حتي حاكمان محلي قابل كنترل و اداره باشد.

محوطه آسياب ها و آبشارهاي شوشتر

محوطه آبشارهاي شوشتر در جنوب پل بند گرگر و خيابان شريعتي واقع شده است. دقيقا ًمشخص نيست كه اين محوطه در چه زماني بوجود آمده ولي شواهد موجود نشان مي دهد كه احتمالاً در دوره ساساني، خصوصاً در زمان سلطنت شاپور اول بنا شده است. طبق نوشته كتاب تذكره شوشتر، در زمان اردشير بابكان (بنيانگذار سلسله ساساني در سال 224ميلادي) بخاطر اينكه آب را به شرق و جنوب شوشتر رسانده و كشاورزي منطقه را رونق دهند، ساخت رود  گرگرشروع  و تا سلطنت شاپور،فرزند اردشير، ادامه يافت. بر روي اين نهر، پل بند گرگر ساخته شد،  كه نه تنها از طغيان آبهاي اضافي جلوگيري مي كرد، بلكه شهر شوشتر را با شرق آن ( مسجد سليمان و اهواز) مرتبط مي ساخت.بطوري كه درگذشته نزديك اين پل بند، دروازه گرگر وجود داشت. درون محوطه آبشارها، حدود 40 آسياب وجود داشت كه اين آسياب ها در بخش شمالي، شرقي و غربي قرار داشتند. از آسياب ها براي تهيه آرد استفاده مي شد.به مرور زمان بر اثر حوادث طبيعي (سيل و زلزله) وعوامل انساني اكثر اين آسياب ها رو به تخريب نهادند.در حال حاضر آسياب رضا گلاب توسط پايگاه ميراث فرهنگي سازه هاي آبي تاريخي شوشتر، مرمت و در حال فعاليت مي باشد.

در سال 1312 هجري شمسي، تاسيسات توليد برق در ضلع شمالي محوطه بوجود آمد كه با ولتاژ 110 ولت، برق بخشي شوشتر را تامين مي كرد. در سال 1332 هجري شمسي  كارخانه برق مستوفي جانشين تا‌سيسات قبلي گرديد.علاوه بر موارد ذكر شده جهت تامين يخ مورد نياز منطقه، كارخانه يخ جولازاده به سال 1334 هجري شمسي در ضلع غربي محوطه اضافه گرديد.يكي از مناطق زيبا و ديدني در اين مجموعه، محوطه سيكا مي باشد. تا چند سال پيش اهالي شهر از سيكا بعنوان تفريحگاه استفاده مي كردند. سيكا، شباهت زيادي با معابد صابئين دارد، بنابراين ميتوان احتمال داد كه در گذشته (قبل از اينكه صابئين از شوشتر به اهواز هجرت كنند) عبادتگاه صابئين دراين مكان قرار داشته است.همانطور كه ملاحظه گرديد، محوطه  آسياب ها و آبشارهاي شوشتر، داراي كاركرد صنعتي، اقتصادي و تفريحي بوده و مهمترين بخش اين شهر در دوره هاي مختلف محسوب ميشد. هيچ مكاني را در جهان نميتوان پيدا كرد كه همچون محوطه آبشارهاي شوشتر ويژگي هاي مختلف را يك جا در خود جمع كرده باشد. بازديد كنندگان داخلي وخارجي كه اين محوطه بازديد بعمل مي آورند، با مشاهده دهانه هاي خروجي  آب و بخش هاي ديگر منطقه آبشارها، شگفت زده مي شوند.

پلهاي تكدهانه مستوفي و باطني

 پلهاي تكدهانه مستوفي و باطني در دوران قاجار و بر روي نهر داريون احداث شده اند. 

پلهاي تكدهانه مستوفي و باطني حدود 100 متر پايين تر از قلعه سلاسل بر روي نهر داريون ساخته شده اند. ساخت پل مستوفي همزمان با ساخت منزل مستوفي در دوره قاجار بوده و راه منزل مستوفي را به سوي ديگر نهر تامين مي كرد. پل باطني نيز در مجاورت منزل آقاي باطني (از سادات شوشتر) راه ارتباطي منزل را با سمت ديگر نهر داريون تأمين مي كرد.

خانه مستوفي

 خانه مستوفي يكي از خانه هاي قديمي و زيباي شوشتر است كه به شماره 2315 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده.  است.اين بنا بخشي از مجموعه مستوفي و شامل دو قسمت اندروني و بيروني بوده است. خانه مستوفي متعلق به محمدعلي مستوفي از تجار شوشتر بوده و به شيوه معماري سنتي در اواخر دوره قاجاريه ساخته شده است.

تزئينات معماري بنا از نوع خوون چيني و كاربندي آجري و ريگ فرش مي باشد. اين خانه در سال 1374 به اداره ميراث فرهنگي شوشتر تبديل شد. اين بنا به شماره 2315 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

مسجد جامع شوشتر

 مسجد جامع شوشتر از مساجد صدر اسلام است و بناي آن در زمان سيزدهمين خليفه عباسي(همزمان با امامت امام حسن عسكري ع) آغاز شده است. بناي اين مسجد به شماره 286 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است و مالكيت آن در اختيار اداره اوقاف است. 

مسجد جامع در سال 254 قمري در زمان سيزدهمين خليفه عباسي المعتزبالله المتوكل ، كار ساختمان آن را آغاز كردند. پس از او خلفاي ديگري در اين باب كوشيدند تا اين كه در زمان خليفه بيست و نهم المسترشد بالله آن را به پايان رساند. قبل از پوشش كنوني، سقف مسجد به وسيله شاه چوب هندي مسقف شده بود و بر طبق كتيبه موجود در مسجد كه داراي تاريخ سال 1213، 1175، 933، 683 ،445 هجري قمري است معلوم مي شود كه مسجد جامع شوشتر در قرون بعد به كرات تعمير و مرمت شده است. شبستان اصلي مسجد در طرف جنوب واقع شده، در شبستان منبر چوبي نفيسي قرار دارد كه طبق كتيبه، نام (منصور ابواحارث) و تاريخ صفر سال445 هجري قمري بر روي آن حك گرديده است. بر ديواره شبستان مسجد كتيبه گچ بري با مضمون سوره ياسين حك شده.

مسجد در طرف شمال دوازده رديف ستون و در طرف جنوب هشت ستون دارد كه بلندي هركدام از ستونها در حدود پنج متر است. از مشاهده قوس طاق ها و ايوان رفيع و شبستان آن كه به شيوه معماري دوره ساساني ساخته شده است، قدمت بنا و تعلق آن به اوائل اسلام تا حدودي روشن مي شود. مسجد داراي حياط وسيع و ستونهاي قطور و بسيار محكمي مي باشد به طوري كه قطر هر ستون بيش از يك و نيم متر است و بناي آن بيشتر از سنگ و آجر است و داراي منبري قديمي است كه قدمت آنرا 700 سال نوشته اند، در قسمت راست منبر نوشته هايي به خط كوفي از جنس تخته بريده شده است. ساختمان منارة مسجد را به دوران چوپانيان و شيخ اويس بن شيخ حسن چوپاني نسبت مي دهند. بناي منارة مسجد جامع در سال 822 هجري بوده است و چون كج شده بود در قرن دوازدهم قفسه اش را از ترس انهدام تا حد مقرنس برداشتند و در سنوات انقلاب مشروطيت كه آن را در جنگ هاي محلي سنگر قرار داده بودند و قسمتي از طرف مشرق آن خراب گرديد، در وسط آن ميلي استوانه شكل از آجر ساخته شده كه روي آن با كاشي زيبا مفروش است و بر تمامي آن كلمه الله اكبر نوشته شده است. بلندي مناره ابتدا 26 متر بوده و قسمت بالاي آن تخريب گرديد، هم اكنون در حدود 18 متر است

مقام صاحب الزمان

 مقام صاحب الزمان در واقع قدمگاه آنحضرت است كه در شمال شرقي شهر شوشتر قرار دارد و بين مردم از احترام خاصي برخوردار است.  قدمگاه صاحب الزمان در شمال شرقي شهر شوشتر در انتهاي بزرگراه بين الحرمين قرار دارد. بر اساس سنگ نبشته اي كه در بناي قبلي قدمگاه بدست آمده و داراي اشعاري با ماده تاريخ است، بناي اوليه بوسيله درويش كريم نامي در دوره سلطنت شاه صفي (1047ه‍.ق) ساخته شده است.

پل بند شادروان

 پل بند شادروان بر روي شاخه شطيط ساخته شده و يكي از اساسي ترين بخشهاي تأسيسات آبي شوشتر محسوب مي شود. اين پل بند با شماره 78 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.  پيشينه ساخت اين پل بند مربوط به دوره شاپور ساساني است و بر اساس شواهد و مداركي در زمان شاپور ساساني پي ريزي و ساخته شده است.پل بند شادروان در 300 متري جنوب بند ميزان – در شمال غربي شوشتر -  بر روي شاخه اصلي رود كارون (شطيط)ساخته شده است. و در حال حاضر بقاياي آن در كنار پل آزادگان به چشم مي خورد.

خضر نبي

 قدمگاه خضر نبي يا «خواجه خضر زنده» يكي از عبادتگاههاي مهم و مورد توجه در شوشتر است و به شماره 7931 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. 

از جمله عبادتگاههاي مهم و مورد توجه در شوشتر قدمگاه خضرنبي يا خواجه خضر زنده است كه با قدمتي بس ديرينه در مسير جاده شوشتر به مسجد سليمان بر فراز صخره قرار گرفته است. تا حدودي معماري بنا ، شبيه به معماري دوران سلجوقي ست ولي آثار و شواهد بدست آمده قدمت آن را به دوراني عقب تر باز مي گرداند. نماسازي ورودي بنا از  سنگ هاي تراش خورده مي باشد.

گنبد بنا از نوع ارچين يا مضرس است كه  از نمونه گنبدهاي مختص به مناطق گرم و مرطوب به ويژه استان خوزستان است كه نقش تهويه در بنا را بر عهده دارد. اين فرم گنبد شكل بدوي زيگوراتهاي ايلامي را جلوه گر مي سازد. ساير قسمت ها و الحاقات بقعه خضر نبي ، شامل آب انباري ست به فاصله 100 متري و درست روبروي آن كه در گذشته جلوي وروديش سنگابي (منبع آب سنگي) قرارداشته است. همچنين بنا داراي چاه و قناتهايي بوده كه بر اثر ايجاد جاده مسدود گشته اند.بقعه خضر نبي مكاني ست كه بيشتر مورد توجه بانوان قرار دارد و در اكثر نمونه هاي مشابه آن در شهرهاي (بوشهر ، بندر عباس) عبور و مرور آقايان به طور كلي در آن ها ممنوع مي  باشد.

 

 


کلمات کلیدی: