کلنل ۵
ساعت ۱٠:٠٧ ‎ب.ظ روز جمعه ٥ آبان ،۱۳۸٥  

بازداشت قوام

سيد ضيا كه در جريان كودتا  اغلب بزرگان سياسي ايران را راهي زندان كرده بود از همان روزهاي پيروزي دستگيري و بازداشت قوام را هم به مانند ساير دولتمردان تهراني در برنامه داشت اما دوري قوام از تهران به مانند مصدق كه او هم در فارس بود ووجود نيروهاي نظامي قدرتمند در خراسان به همراه خوانيني كه از او حمايت مي كردند  سيد ضيارا برآنداشت تا جسارت قوام در برخورد با نامه اعلام حكومت خود را تحمل كرده وسعي كند با نقشه اي دقيق اين رقيب را از صحنه بدر كند. بر اين اساس او طي برنامه اي حساب شده و براي فراهم كردن زمينه هاي دستگيري والي خراسان،سيد مهدي فرخ ملقب به معتصم السلطنه را كه  يكي از نزديكان خود بود  به عنوان كارگزار جديد كه در معناي نماينده سياسي وزارت خارجه در استان ها است، به خراسان اعزام كرد. ورود  فرخ به خراسان با بروز نشانه هاي اختلاف بين كلنل و قوام همزمان بود. يكي از نخستين نشانه هاي آشكار اين اختلاف ماجراي رژه نيروهاي نظامي و انتظامي خراسان در مراسم عيد نوروز سال 1300 بود. نيروهاي مسلح خراسان قرار بود همانند ساير نقاط كشور در اين روز اقدام به برگزاري رژه نمايشي نمايند اما به دستور قوام و برخلاف رسم معمول، در اين روز تمثال احمد شاه در جايگاه مخصوص قرار نگرفت و خود وي در جايگاه ايستاد. اين اقدام با واكنش شديد كلنل روبرو شد. وي اين حركت قوام را نوعي تمرد از اصول مشروطه سلطنتي دانست وبا توجه به اقدامات قوام در روزهاي گذشته به ويژه جمع آوري اسلحه اين برخورد را آغازيك حركت تجزيه طلبانه قلمدادكرد .براين اساس كلنل براي برائت ازآن به نيروهاي ژاندارمري دستورداد تا ازانجام رژه خودداري كنند. وي پس ازاين ماجرا مصمم به تجديد نظر در روابط با قوام شد.

سيد ضيا هم كه مترصد وقوع چنين وضعيت بود پس از ارسال گزارش اين واقعه توسط سيد مهدي فرخ اوضاع را براي عملي كردن نقشه خود مناسب ديد . برهمين اساس وي در دستور العملي محرمانه خطاب به پسيان بازداشت قوام را خواستارشد. او اين دستوررا براي فرخ مخابره كرد تا مبادا در بين راه به دست وابستگان قوام افتد. فرخ كه طي مدت حضوردر مشهد سعي كرده بود به كلنل نزديك شده ودر حد امكان اورا با افكارو مقاصد سيد ضيا همراه كند، پس از گرفتن اين دستور به سراغ كلنل رفته و او را در جريان نيات سيد ضيا قرار داد و سپس تلگراف رمز رئيس دولت را در مورد دستگيري حاكم خراسان به او تسليم كرد. سيد ضيا در تلگراف خود دستور دستگيري و فرستادن  قوام به مركز را بدون درگيري و ايجاد هرگونه دردسري خطاب به پسيان صادر كرده بود. كلنل بعد از دريافت اين دستور مصمم به اجراي آن شد اما از آنجا كه مي خواست اين اقدام بدون خونريزي انجام شود، منتظر فراهم شدن فرصت مناسب ماند. نخستين اقدام كلنل براي دستگيري قوام السلطنه در محل استانداري، به علت وجود نگهبانان خوافي و باخرزي قوام و احتمال درگيري به جايي نرسيد. كلنل پس از اين ماجرا بيكار ننشست.او سعي كرد تا با كسب اطلاعات گوناگون از اطرافيان قوام فرصت مناسب براي اجراي دستور نخست وزير را به دست آورد. اين فرصت سيزده نوروزحاصل شد. قوام السلطنه در اين روز در باغ ملك آباد ميهمان رئيس التجار بود. قوام كه ازرسيدن حكم بازداشت خود بي اطلاع بود در اين روز ا كلنل ز تقاضاي اسكورت كرد و او نيز دوازده نفر از ژاندارم هاي مورد اعتماد خود را با او همراه نمود. قوام بعد از گذراندان ساعاتي چند در باغ ملك آباد در آخرين ساعات روز سيزدهم فروردين به سمت استانداري حركت كرد اما مطابق برنام تنظيمشده از سوي پسيان ، ياور اسماعيل خان كه  از صميمي ترين ياران كلنل محسوب مي شد در آستانه ورود قوام السلطنه به محله ارك مشهد، اتومبيل اورا متوقف و حكم توقيفش را ابلاغ كرد. كلنل محمد تقي خان كه از بالكن ساختمان ژاندارمري ناظر اين عمليات بود در پاسخ به اعتراضات قوام السلطنه گفت: حضرت اشرف، امر دولت است و صلاح در اطاعت. قوام كه اين سخن را شنيد ودانست كه مقاومت بي فايده است، تسليم شد تا به دستور كلنل  در يكي از اتاق هاي ژاندارمري زنداني شود.

پسيان پس از بازداشت قوام وبه منظور جلوگيري از واكنش احتمالي طرفداران او به سرعت دستور بازداشت تعدادي از بزرگان شهررا صادر كرد.بر اساسروايت كنسولگري انگليس از اين واقعه ، افرادي  همچون ميرزا قاسم خان، سالار حشمت، معتصم الملك، شجاع سلطان، سالار مظفر، فتح السلطنه، خبير خاقان، هژبر الملك، ماژور عبد اله خان معاون نيروي پليس و ميرزا جواد خان سينكي از جمله اين گروه بازداشتي بودند. همچنين پس از چند روز از اين اقدام  ودر حالي كه اكثر اين افراد با دادن التزام وفاداري به حكومت از زندان شده بودند ،تعدادي ديگر از بزرگان شهر كه طي اين مدت علم مخالفت با اقدامات كلنل را در حمايت از قوام برافراشته بودند از جمله نصرت الملك ،مقبل السلطنه،حاج محمد جعفر كشميري ،نجد السلطنه، مجلل التوليه ،آقا احمددانش و ميرزا محمد ملك زاده مديرروزنامه تازه بهاربازداشت شدند.كلنل پسيان سپس كنترل ادارات نظميه، قشون و همچنين قشون چريك را با هماهنگي سيد مهدي فرخ در اختيار گرفت . وي سپس دستوردادتا  صاحب منصبان ژاندارمري درآمد و دارايي هاي قوام و از آن ميان سي و شش رأس اسب مخصوص او به نفع ژاندارمري مصادره كنند. اين صاحب منصبان در بازرسي از منزل قوام علاوه بر يك صندوق جواهر، 5813 تومان پول ايراني،3119  ليره ترك و 410 ليره طلاي انگليسي نيز به دست آوردند كه همگي در اختيار پسيان قرار گرفت واو به مصارف جاري ايالت رساند. مسيو دبوا پيشكار ماليه خراسان هم ميزان بدهكاري مالياتي قوام را 150000 تومان اعلام كرد. بدين گونه با بازداشت قوام السلطنه از يك سو به عمر حكومت سه ساله او در خراسان پايان داده شدواز سوي ديگر  كلنل كه بعد از عزل و دستگيري قوام ، حكم كفالت استانداري خراسان را از سوي نخست وزير دريافت كرده بود، نخستين دوره حكومت خود در خراسان را  آغاز كرد.


کلمات کلیدی: