خيام شاعر منجم
ساعت ۳:۳٠ ‎ب.ظ روز شنبه ۳٠ دی ،۱۳۸٥  

   خيام  شاعر منجم

 

 

در کـــارگــه کـــوزه گری رفـــــتم دوش

ديــــدم دو هـــزار کـــوزه گويا و خموش

ناگاه يکـــی کوزه بـــر آورد خـــــــروش

کــو کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش

رباعي بالا يكي از مشهورترين رباعي هاي زبان فارسي است كه توسط عارف بزرگ خراساني  حكيم عمر خيام سروده شده است.

ابوالفتح عمر ابن ابراهيم خيام يا خيامی نيشابوری مشهور به حکيم عمر خيام، كه به حق او را پدر رباعی فارسی مي نامند ،  فيلسوف، رياضی دان، ستاره شناس و شاعر قرن پنجم هجری قمري/ قرن دوازدهم ميلادی است. خيام در سال 329 ه.ق در نيشابور به دنيا آمد. وی همچنين شاعر معروف ايرانی در قرنهای پنج و شش است. بعدها به دليل آنکه پدرش خيمه دوز بود به خيام معروف شدشهرت او گرچه بيشتر به شاعری است اما در واقع خيام فيلسوف و رياضی دانی بود که به آثار ابوعلی سينا پرداخت و يکی از خطبه های معروف او را در باب يکتايی خداوند به فارسی ترجمه کرد. اولين اشاره ای که به شعر خيام شده، صدسال پس از مرگ اوست.

 خيام به  دليل نداشتن  شاگردان هوشمند برگزيده ای به تدريس و نوشتن کتاب رغبت چندانی نداشت و البته  دليل ديگر اين بي علاقگي خيام به نوشتن  اوضاع خاص روزگار بود که مقارن حکومت سلجوقيان و مخالفت شديد با فلسفه و زمان رونق بازار بحث ها و جدل های فقيهان و ظاهربينان بود. با اين همه، از او نوشته های بسيار برجای مانده که در قرون وسطی به لاتين ترجمه شد و مورد توجه اروپائيان قرار گرفت. رساله وی در جبر و مقابله و رساله ای ديگر، که در آن به طرح و پاسخگويی به مشکلات هندسه اقليدس پرداخته، از جمله مشهورترين آثار رياضی اوست.

خيام منجم نيز  بود. او بنا به خواست ملکشاه در ساخت رصدخانه ملکشاهی و اصلاح تقويم با ساير دانشمندان همکاری داشت و تقويم امروز ايرانی، حاصل محاسباتی است که او و عده ای از دانشمندانی ديگر، در زمان جلال الدين ملک شاه سلجوقی انجام دادند و به نام وی تقويم جلالی خوانده می شود و تقويم او از تقويم گريگور يابی دقيق تر است.  خيام در باب چگونگی محاسبات نجومی خود رساله ای نيز نوشته است. وی علاوه بر رياضی و نجوم، متبحر در فلسفه، تاريخ جهان، زبان شناسی و فقه نيز بود. علوم و فلسفه يونان را تدريس می کرد و دانشجويان را به ورزش جسمانی و پرورش نفس تشويق می کرد. از همين رو، بسياری از صوفيان و عارفان زمان او را به خود نزديک می يافته اند.

خيام سفرهای طولانی به سمرقند و بلخ و هرات و اصفهان کرد و همه جا با روشنی تمام در باب حيرت و سرگشتگی فلسفی خويش سخن می گفت. رساله ای در کيفيت معراج، رساله ديگر درباره علوم طبيعی و کتاب های بسيار به زبان های فارسی و عربی حاصل زندگی اوست.

از آثار معروف فارسی منسوب به عمر خيام، رساله نوروز نامه است که با نثری ساده و شيوا، پيدايی نوروز و آداب برگزاری آن را در دربار ساسانيان بازگو كرده است. او در اين رساله با شيفتگی تمام درباره آيين جهانداری شاهنشاهان کهن ايرانی و پيشه ها و دانش هايی که مورد توجه آنان بوده سخن رانده و تنی چند از شاهان داستانی و تاريخی ايران را شناسانده است. . از ديگر آثار او می توان به رساله فی شرح ما اشکال من مصادرات اقليدس، رساله فی ابراهين علی المسائل الجبر و المقابله (جبر خيام)، ميزان الحکم رساله الکون و التکليف، الجواب عم ثلاث مسائل اضياء العقلی، رساله فی الوجود، رساله فی کليه الوجود، نوروزنامه و کتاب الزيج المکشاهی  که به رومی نيز ترجمه شده است.

شعر خيام، در قالب رباعی، شعری کوتاه، ساده و بدون هنرنمايی های فضل فروشانه و در عين حال حاوی معانی عميق فلسفی و حاصل انديشه آگاهانه متفکری بزرگ در مقابل اسرار عظيم آفرينش است. تعداد واقعی رباعيات خيام را حدود هفتاد دانسته اند، حال آن که بيش از چند هزار رباعی به او نسبت داده می شود. در دنيای ادب و هنر بيرون از مرزها، خاصه در جهان انگليسی زبان، خيام معروف ترين شاعر ايرانی است که شهرتش از محافل علمی و ادبی بسيار فراتر رفته است. اين شهرت مرهون ترجمه رباعيات او به وسيله ادوارد فيتز جرالد شاعر انگليسی است. اوست، که در قرن نوزدهم ميلادی، افکار بزرگ فيلسوف و شاعر را به جهانيان شناساند و موجب توجه همگان به اين اعجوبه علم و هنر گرديد. مضمون عمده رباعيات خيام شک و حيرت، توجه به مرگ و فنا و تذکر در مورد مغتنم شمردن عمر آدمی است. خيام در سال 517 ه.ق چشم از جهان فرو بست. وی را در زادگاهش نيشابور به خاک سپردند. آرامگاه اين شاعـر بزرگ و رياضي دان مشهور ايراني، حکيم عمر خيام در باغـي در نـيشابور است.  هر ساله در 28 ارديبهشت  كه به نام  روز جهاني خيام ناميده شده در سراسر جهان مراسمي بزرگداشت اين حكيم بزرگ برگزار مي شود.


کلمات کلیدی: