نگاهي به ايران شناسي در آسياي ميانه
ساعت ٤:٠٤ ‎ب.ظ روز جمعه ۱٠ آذر ،۱۳۸٥  

ايران شناسي در آسياي ميانه

1- تاجيكستان

الف_مراكز مطالعات ايران شناسي:

آكادمي علوم تاجيكستان

مركز اصلي مطالعات ايران شناسي در تاجيكستان، مانند ساير جمهوريهاي آسياي ميانه، فرهنگستان علوم اين جمهوري است. البته با اين تفاوت كه در مورد تاجيكستان اين مطالعات تنها صورت يك كار تحقيقي ندارد، بلكه قسمتي از مطالعات مربوط به فرهنگ ملي محسوب مي شود و آميختگي اين مطالعات با ادب و فرهنگ تاجيك به حدي است كه تفكيك آنها عملي نيست.فرهنگستان علوم تاجيكستان در سال 1951 تأسيس شده و در حال حاضر داراي سه شعبه با چهارده انستيتوي علمي و پژوهشي و نيز شعبه خاصي در پامير است. يكي از اين شعب، شعبه علوم اجتماعي است كه اداره فعاليت هاي فرهنگي و ادبي و زبان شناسي آكادمي را بعهده دارد. رئيس فرهنگستان "محمد عاصمي" است كه رئيس بخش تاريخ علوم آن نيز هست.

بخش خاورشناسي فرهنگستان علوم تاجيكستان

اين انستيتو كه "عبدالغني ميرزايف" شاعر برجسته معاصر تاجيك آن را اداره مي كند مركز اصلي مطالعات ايران شناسي بوده و يكصد نفر در آن كار مي كنند. انستيتو داراي بخشهايي به نام متون فارسي، تاريخ ادبيات كلاسيك ، ايران و افغانستان در دوران جديد ، و بخش خاص نسخه هاي خطي است. آكادمي علوم شعبه اي نيز به نام "ميراث خطي" دارد.بخش خاور شناسي صاحب مجموعه نفيسي از نسخه هاي قديمي خطي است كه قسمت مهمي از آنها را آثار ادبيات كلاسيك پارسي تشكيل مي دهد.در حال حاضر، گذشته از ايران شناسان سابقه داري چون ي . براگينسكي ، عبدالغني ميرزايف ، كمال الدين عيني ، رسول هادي زاده ، ميرزا تورسون زاده ، ميخائيل زند ، گروهي ديگر از ايران شناسان در اين انستيتو به پژوهش در زمينه هاي مختلف فرهنگ ايران اشتغال دارند كه از جمله آنها مي توان از اشخاص ذيل و آثارشان نام برد:ابراهيم علي زاده ، در رشته زبانشناسي فارسي (مؤلف كتاب مطالعه در فرهنگ جهانگيري به عنوان منبع لغت شناسي فارسي، نصيرالدين اوف  در رشته ادبيات كلاسيك فارسي (مؤلف رساله گرايش ملي در اشعار كلاسيك فارسي و تاجيك قرون يازدهم و دوازدهم)،كلثوم حليمووا  در رشته ادبيات كلاسيك فارسي (مؤلف رساله بررسي درباره يك اثر خطي در دوشنبه حاوي قديمي ترين مجموعه غزليات حافظ)،باكوئف در رشته ادبيات كلاسيك فارسي (مؤلف رساله اي درباره نظم امير خسرو دهلوي) و سيائف در رشته زبان شناسي ايراني، (مؤلف رساله اي درباره خصوصيات افعال زبان فارسي در قرون اوليه هجري، بر مبناي تاريخ طبري). 

انستيتو زبان و ادبيات رودكي

اين انستيتو كه به نام "رودكي" نامگذاري شده مهمترين مركز مطالعات و پژوهشهاي علمي در زبان فارسي تاجيكستان است و قريب به يكصد نفر در آن مشغول تحقيق مي باشند. رئيس اين انستيتو كه به پنج بخش تقسيم مي شود، ناصر معصومي است.

بخش "ادبيات كلاسيك" به مسئوليت رحيم هاشم ، بخش "لغت شناسي" به مسئوليت و . كاپرانف، بخش "ادبيات عاميانه" به مسئوليت رجب امانوف ، بخش "ادبيات نوين تاجيك" به مسئوليت محمد شكوراوف و بخش "لهجه شناسي زبانهاي پاميري" پنج بخش اين انستيتو است.

انستيتوي تاريخ و باستان شناسي و مردم شناسي "احمد دانش

"اين مركز بنام احمد دانش مورخ و نويسنده بخارائي فارسي زبان قرن گذشته كه كتاب معروف او به نام تاريخ امراي منغتيه در دوشنبه و مسكو به چاپ رسيد نامگذاري شده و رئيس آن بهادر اسكندروف است.

انستيتو داراي بخشهاي باستان شناسي، هنرشناسي، مردم شناسي، تاريخ باستاني، تاريخ قرون وسطي و بخش اسناد تاريخي است كه همه آنها از نزديك به تاريخ و هنر ايران ارتباط دارند.كتابخانه انستيتو علاوه بر كتب اختصاصي خود، صاحب چند مجموعه نفيس كتابهاي تاريخي است كه بدان اهدا شده است. اين مجموعه ها عبارتند از: كتابخانه شخصي "ياكويسفسكي" خاور شناس معروف  در لنين گراد، كتابخانه اولدنبرگ در لنين گراد و كتابخانه سميونف خاور شناس معروف روس ساكن ازبكستان كه هر سه پس از مرگ آنها بدين كتابخانه انتقال يافته است.انستيتو داراي موزه خاصي نيز هست ك بسياري از آثار مكشوفه در پنج كند در آنجا نگاهداري مي شود.

ب_ مراكز تدريس زبان فارسي :

 زبان درسي در كليه مدارس تاجيكستان، تاجيكي است كه در ميان خانواده زبانهاي ايراني نزديكترين زبان با زبان فارسي رايج در ايران به شمار مي رود و تفاوتي با فارسي ندارد. بنابراين منظور از مراكز "تدريس فارسي" در اينجا مراكز تعليم زبان و ادبيات فارسي بصورت كلاسيك و در سطح بالاي دانشگاهي است.

 دانشگاه دولتي تاجيكستان

اين دانشگاه در سال 1948 در شهر دوشنبه تأسيس شده و در حال حاضر داراي هفت دانشكده و در حدود 4500 دانشجو است .زبان و ادبيات فارسي در دانشكده تاريخ و زبان شناسي اين دانشگاه در كرسي خاصي كه در سال 1956 تأسيس شده است تدريس مي شود. مواد تدريسي اين كرسي عبارتند از: زبانهاي باستاني ايران، زبان فارسي معاصر، ادبيات فارسي، تاريخ ايران، جغرافياي مختصر ايران، دروس كرسي هاي زبان و ادبيات تاجيك و زبان عربي و ادبيات ملل شرق نيز با دروس كرسي فارسي ارتباط نزديك دارد.

دانشسراها

علاوه بر دانشگاه دولتي تاجيك ، سه دانشسراي عالي تاجيكستان داراي بخش مخصوص زبان و ادبيات فارسي هستند كه عبارتند از :دانشسراي عالي دوشنبه، دانشسراي عالي خجند و دانشسراي عالي كولاب . در اين دانشسراها ادبيات فارسي تقريباً در سطح دانشگاهي تدريس مي شود.

 ج_مراكز كتب و اسناد خطي فارسي

مخزن نسخ خطي شرقي دايره خاور شناسي آكادمي تاجيكستان

اين كتابخانه كه در شهر " دوشنبه" واقع است، مهمترين مركز نسخ خطي فارسي در تاجيكستان است. گردآوري اين كتب از سال 1932 يعني از زماني شروع شد كه در دوشنبه شعبه آكادمي علوم اتحاد شوروي تأسيس شد.كتابخانه دولتي عمومي خجند كه در سال بعد از آن ايجاد شد نخستين قسمت اين نسخ خطي شرقي گردآوري شده را در معرض استفاده عموم گذاشت. كتابخانه هاي دانشسراي عالي اين دو شهر نيز از همان هنگام جمع آوري نسخ خطي شرقي اشتغال جستند. در سال 1953 نسخه هاي خطي اين مراكز به "آكادمي علوم تاجيكستان" انتقال يافت، بطوريكه اكنون "مخزن نسخ خطي" اين فرهنگستان داراي متجاوز از 3000 كتاب خطي است كه چون در اغلب موارد دو يا چند كتاب با هم جلد شده اند رويهم در حدود6000 تأليف را شامل مي شود. قسمت اعظم اين نسخ به زبانهاي فارسي، ازبكي و عربي است.مشخصات بخشي از اين نسخه ها در فهرستي به نام "قسمتي از نسخه هاي خطي مجموعه كتابخانه دولتي عمومي در استالين آباد" توسط آ.ن. بولديرف و ا.شاهنشايف در"دوره آثار شعبه فرهنگستان علوم تاجيكستان" (جلد اول سال 1938) منتشر شده است .فهرست ديگري به نام "فهرست نسخه هاي خطي شرقي آكادمي علوم جمهوري تاجيكستان" تأليف ا.م. ميرزايف و آ. ن . بولديرف در سال 1960 در استالين آباد انتشار يافته است .

از زمره نفايس اين كتابخانه مجموعه اي از نسخ خطي اسماعيليه است كه در بدخشان بدست آمده و برخي از آنها تا كنون ناشناخته بوده است. مجموعه كتابهاي كتابخانه پروفسور استاريكف دانشمند روس نيز كه بدين كتابخانه اهداء شده بسيار ارزنده است.

كتابخانه دولتي فردوسي

اين كتابخانه كه كتابخانه عمومي پايتخت تاجيكستان است از مهمترين مراكز كتب خطي و چاپي فارسي در شوروي سابق به شمار مي رود . بخش كتابها و نسخ خطي فارسي بخش مستقلي از اين كتابخانه است .كتابخانه فردوسي در حال حاضر داراي 2،000،000 كتاب چاپي و 2500 نسخه خطي است كه مهمترين قسمت آنها را نسخ خطي فارسي تشكيل مي دهد .از جالبترين اين نسخ نسخه اي از الهيات ابو علي سينا است كه در اواخر قرن دهم يا اوائل قرن يازدهم هجري كتابت شده است . نسخه خطي جالب ديگر رساله اي در طب نوشته حكيم محمد شريف خان دانشمند و پزشك هندي است كه فهرست كليه داروهاي عصر به ترتيب الفبا در بيست و هفت فصل آن آمده است .همچنين سه نسخه خطي نفيس از خمسه نظامي و گلستان و بوستان سعدي و مجموعه اشعار اميرشاه شاعر غزلسراي قرن نهم و دهم هجري كه داراي تصاوير بسيار ظريف و جلد چرمي منقش كار استادي به نام باباخان است .

د ـمراكز آثار هنري و باستاني ايران

تمام موزه هاي تاجيكستان آثاري از هنر ايران يا آثار ايراني مكشوفه در كاوشهاي باستان شناسي را در خود جاي داده اند.مهمترين مركز اين آثار موزه تاريخ و مردم شناسي تاجيكستان در شهر دوشنبه است كه به نام "كمال الدين بهزاد" نامگذاري شده است و داراي بخش خاص مربوط به آثار ايراني است .قسمتي از آثار معروف دوران اشكاني كه در كاوشهاي باستان شناسي نسا بدست آمده است نيز در اين موزه نگاهداري مي شود .

موزه رودكي در شهر پنچ كند صاحب مجموعه نفيسي از آثار و مدارك مكشوفه در كاوشهاي باستان شناسي پنچ كند است كه با تاريخ ايران ارتباط دارد .

انستيتوي باستان شناسي آكادمي علوم تاجيكستان نيز داراي موزه اي اختصاصي است كه در آنجا قسمتي از آثار مكشوعه در پنچ كند نگاهداري مي شود .

ه ـ نشريات مربوط به خاور شناسي

نشريات گوناگوني در ارتباط با خاور شناسي و ايران شناسي در تاجيكستان منتشرشده و مي شوند .برخي از آنها عبارتند از :اطلاعات فرهنگستان علوم تاجيكستان (چاپ دوشنبه)،گزارشهاي فرهنگستان علوم تاجيكستان (چاپ دوشنبه)،كارهاي فرهنگستان علوم تاجيكستان (چاپ دوشنبه)،اطلاعات شعبه علوم اجتماعي فرهنگستان علوم تاجيكستان (چاپ دوشنبه)،معارف و مدنيت (چاپ دوشنبه )وادبيات تاجيكستان (چاپ دوشنبه).

مهمترين نشريه ادبي تاجيكستان "صداي شرق" است كه در حال حاضر ارگان اتحاديه نويسندگان تاجيكستان است . اين مجله به زبان محلي و با خط روسي در دوشنبه به چاپ مي رسد و تقريباً عموم نويسندگان و شعرا و محققان تاجيكستان با آن همكاري دارند. اشعار شعراي معاصر ايران نيزدر اين مجله چاپ مي شود.

2ـ ازبكستان

الف ـ مراكز مطالعات ايران شناسي

 مراكز اصلي مطالعات ايران شناسي در جمهوري ازبكستان عبارتند از : انستيتوي خاورشناسي فرهنگستان علوم ازبكستان ، دانشكده هاي خاورشناسي دانشگاههاي تاشكند و سمرقند  و مخزن ذخائر نسخ خطي فرهنگستان علوم .

آكادمي علوم ازبكستان

آكادمي علوم ازبكستان در سال 1943 تأسيس شد و داراي چهار شعبه و بيست و يك انستيتو است كه مطالعات مربوط به امور فرهنگي و هنري در يكي از اين چهار شعبه به نام شعبه علوم اجتماعي صورت مي گيرد .اين شعبه داراي چهار انستيتو به نامهاي انستيتوي خاور شناسي بيروني ، انستيتوي تاريخ و باستان شناسي  ، انستيتوي ادبيات و زبان شناسي پوشكين  و انستيتوي فلسفه و حقوق است كه كارهاي علمي هر يك از آنها در رشته تخصصي شان  با فرهنگ ايران ارتباط دارد . علاوه بر اين، آكادمي علوم ازبكستان انستيتويي به نام "انستيتوي تاريخ و زبان شناسي و ادبيات" در شعبه اين آكادمي در قره قالپاق دارد كه مطالعات آن نيز با تاريخ و زبان و ادبيات ايران مربوط است . شعبه علوم اجتماعي داراي نشريه اي به نام "علوم اجتماعي ازبكستان" و نشريه ديگري به نام "زبان و ادبيات ازبك" (به زبان ازبكي) است .مهمترين كار علمي فرهنگستان علوم ازبكستان درباره ايران در سالهاي اخير، انتشار ترجمه روسي دوره كامل "قانون" ابو علي سينا در شش جلد بزرگ است . چاپ مجموعه مفصل "زبان شناسي ايران" نيز كه در سال 1966 در تاشكند صورت گرفت از ديگر كارهاي با ارزش آكادمي علوم ازبكستان در زمينه فرهنگ ايران است .

 

انستيتوي خاور شناسي "بيروني"

اين انستيتو مركز اصلي پژوهشهاي خاور شناسي و ايران شناسي در ازبكستان بوده  و تقريباً عموم دانشمندان ازبك كه در رشته تاريخ و فرهنگ ايران كار مي كنند در اين مركز عضويت داشته يا با آن همكاري مي كنند . تعداد كارمندان علمي اين انستيتو متجاوز از چهل نفر است كه فعاليت علمي نيمي از آنها با مطالعات ايراني ارتباط دارد. انستيتو داراي بخش خاصي به نام ايران شناسي و افغان شناسي و بخشي نيز به نام نسخ خطي است كه وظيفه اصلي آن جستجو در نسخه هاي خطي فارسي كه در مخزن مهم كتب خطي فارسي در تاشكند تمركز يافته مي باشد .نخستين كارشناس عاليقدر فرهنگ ايران در اين انستيتو پروفسور الكسندر سمينوف عضو فرهنگستان علوم ازبكستان و مؤلف فهرست معروف مخطوطات شرقي كتابخانه مركزي تاشكند بود كه چند سال پيش درگذشت .

از گروه دانشمنداني كه در حال حاضر در اين انستيتو در رشته هاي مختلف مربوط به تاريخ و فرهنگ ايران كار مي كنند مي توان از اشخاص ذيل نام برد: شاه اسلام شاه محمد اف رئيس دانشكده خاور شناسي دانشگاه دولتي تاشكند كه  اشعار سعدي و حافظ و جامي را به زبان ازبكي ترجمه كرده ونزديك  به  يكصد مقاله درباره ادبيات ايران نگاشته است، عبيداله كريم اف كه مترجم و مفسر كتاب "سر الاسرار اثر ناشناخته زكرياي رازي" از روي نسخه خطي نادر اين كتاب در تاشكند است، بحرالدين مانانوف كه تخصصش در تاريخ معاصر ايران بوده و رساله "روابط روسيه و ايران پس از الحاق آسياي ميانه به روسيه" براساس مدراك بايگانيهاي دولتي تاشكند و مسكو و لنينگراد و عشق آباد و تفليس را  تهيه كرده است ،الياس نظام الدين اف كه متخصص روابط ايران و ازبكستان بوده و رساله "روابط آسياي ميانه با كشورهاي شرق" را نوشته است و مريم يائكاچوا كه رشته تخصصي او "زن در ادبيات فارسي" است و كتاب "زن در ادبيات معاصر فارسي، بر مبناي آثار صادق هدايت" از او منتشر شده  است. 

در انستيتوي تاريخ و باستان شناسي آكادمي علوم ازبكستان قسمتي از كارهاي علمي به تحقيق درباره روابط مشترك تاريخ و باستان شناسي ايران و ازبكستان و بطور كلي ايران و آسياي ميانه اختصاص دارد. اساس اين مطالعات آثار مكشوفه در كاوشهاي باستان شناسي در نقاط مختلف آسياي ميانه است كه ارتباط با فرهنگ و تاريخ ايران دارد.

گذشته از تاشكند در سه شعبه اين انستيتو در خوارزم و سمرقند و ورفشه (نزديك بخارا) درباره اين آثار پژوهش مي شود. قسمتي از برنامه هاي علمي انستيتو هنر به پژوهش درباره موسيقي ايران و ارتباط آن با موسيقي آسياي ميانه اختصاص دارد  و در اين مورد آثار خطي فارسي درباره موسيقي كه مجموعه بزرگي از آنها در "مخزن ذخائر نسخ خطي" تاشكند نگهداري مي شود مايه اصلي اين مطالب را تشكيل مي دهد. بسياري از اين آثار در قرون مختلف توسط موسيقي دانان ايراني كه در آسياي ميانه مي زيستند، نوشته شده است.

 انستيتوي پزشكي آكادمي ازبكستان، از چند سال پيش به كار تدوين و انتشار يك لغت نامه داروي نباتي كه در قرون وسطي مورد استفاده پزشكان اسلامي بوده است، اشتغال دارد. در اين لغت نامه اسامي هر دارو به زبانهاي فارسي، عربي، لاتيني و تا آنجا كه امكان داشته است به زبانهاي روسي و ازبكي مشخص شده و بعلاوه توضيح داده شده كه اين داروها براي اولين بار توسط كداميك از پزشكان توصيه و تجويز شده و بيشتر توسط اطباي چه كشوري مورد استفاده قرار مي گرفته اند. اين لغت نامه پس از تكميل در حدود دو هزار لغت خواهد داشت.

ب ـ مراكز تدريس زبان فارسي

دانشگاه دولتي تاشكند

اين دانشگاه كه به نام "دانشگاه مركزي آسياي ميانه" در سال 1920 تأسيس شد و اكنون "دانشگاه تاشكند" خوانده مي شود، داراي يازده دانشكده و 5500 دانشجو است. تدريس زبان فارسي در "دانشكده خاور شناسي" اين دانشگاه صورت مي گيرد كه رياست آن براساس آخرين اطلاعات با "شاه اسلام شاه محمداف" مترجم خيام به زبان ازبكي و مؤلف آثار متعدد درباره ادبيات كلاسيك ايران است.

دروس سه دانشكده ديگر دانشگاه تاشكند يعني دانشكده تاريخ، دانشكده زبان شناسي و دانشكده فلسفه نيز از نظر كلي با تاريخ ايران و زبانهاي باستاني ايراني و تاريخ فلسفه ايران ارتباط دارند.

دانشگاه دولتي سمرقند "دانشگاه عليشير نوائي"

اين دانشگاه در سال 1927 به نام "دار المعلمين سمرقند" تأسيس شد  و در همان سال تبديل به آكادمي دولتي گرديد و در سال 1933 به صورت دانشگاه سمرقند درآمد. در حال حاضر اين دانشگاه ده دانشكده و 7000 دانشجو دارد. دانشگاه سمرقند از آغاز تأسيس خود داراي كرسي زبان و ادبيات فارسي بوده است. استادان اين كرسي در حال حاضر عبارتند از: ع. فطرت ، آ. برتلس و چند دانشيار به نام "هاشم رحيم" و "ذهني" و "ميرزا زاده" و "شيرواني" و "اسمعيل زاده" كه تحت نظر اين دو استاد كار مي كنند. در دانشكده زبانشناسي دانشگاه سمرقند كه كرسي زبان و ادبيات فارسي جزو آن است ، كرسي ديگري نيز به نام "زبان و ادبيات تاجيكي" وجود دارد كه دروس آن با زبان و ادبيات كلاسيك ايران مربوط است. همچنين كرسي خاصي براي زبانهاي كردي و اوستي وجود دارد.

ساير مراكز تدريس فارسي

دو دانشسراي آموزشي زبان يكي در سمرقند به نام "دانشسراي صدرالدين عيني" و ديگري در بخارا ، دوره هاي درسي خاصي براي  زبان فارسي دارند. همچنين دو مركز مذهبي مدرسه "مبارك خان" تاشكند و مدرسه "ميرعرب" بخارا زبانهاي فارسي و عربي براي طلاب تدريس مي شود. در پنج دبيرستان و دبستان تاشكند و سمرقند زبان فارسي تدريس مي شود كه از جمله آنها مدرسه شماره 119 تاشكند است.

 ج ـ مراكز كتب و اسناد خطّي فارسي

مخزن ذخائر نسخه هاي خطي انستيتو خاور شناسي فرهنگستان علوم ازبكستان

اين كتابخانه تاشكند از بزرگترين مراكز نسخه هاي خطي فارسي و ساير نسخ خطي شرقي و از غني ترين مخازن كتب خطي فارسي در تمام جهان است. نام قبلي اين مخزن "دايره نسخه هاي خطي شرقي كتابخانه عمومي جمهوري شوروي ازبكستان" بود. جمع آوري كتب خطي اين كتابخانه از سال 1870 كه كتابخانه عمومي تاشكند تأسيس شد، آغاز گرديد. هسته اصلي كتابخانه مجموعه اي از كتابهاي چاپي بود كه از طرف فرهنگستان علوم روسيه و دانشگاه سن پترزبورگ بدان اهدا شده بود. كتابهاي خطي كتابخانه از مراكز مختلف آسياي ميانه به دست آمده بود  و نخستين اطلاعي كه درباره آنها در دست است ،گزارشي است كه "ن. آ. مايف" ناظر كتابخانه در سال 1876 در اين مورد داده است. در سال 1888 "آ. آ. كون" فهرستي از كتابهاي اين كتابخانه را تهيه كرد و ضمناً خود او براي توسعه ذخيره كتب خطي كتابخانه، به خريد نسخه هاي خطي شرقي در بخارا و سمرقند و تاشكند پرداخت.  "بارتلند" خاور شناس معروف، از كتاب خطي "گلشن الملوك" محمد يعقوب بخارائي به عنوان مهمترين اين كتابها نام برده است.در سال 1895 با ابتكار "ن. پ. آستروئوموف" و "و. و. بارتلد" و چند تن از همكاران آنها ، مركزي به نام "انجمن باستان شناسان آماتور تركستان" در تاشكند تاسيس شد كه تا اكتبر 1917 مشغول كار بود. اعضاي اين انجمن وظايف اصلي خود را مطالعه در آثار كهن خاور زمين و گردآوري نسخه هاي خطي شرقي و تدوين فهرست آنها قرار دادند. "بارتلد" در مأموريتي كه در سال 1902 در تركستان داشت مجموعه كتابهاي كتابخانه عمومي تاشكند را به دقت بررسي كرد و گزارش جالبي درباره آنها انتشار داد. در مدت مأموريت او ، اين كتابخانه به توصيه وي چند مجموعه خصوصي كتب خطي شرقي را خريداري كرد كه از زمره بهترين كتب آنها مي بايد از نسخه خطي عالي "جامع التواريخ" رشيدي (متعلق به كتابخانه جورابيگ) و "ظفرنامه" شرف الدين يزدي و مينياتورهاي آن (متعلق به كتابخانه قاضي محي الدين) نام برد.

بعد از انقلاب اكتبر، فرهنگستان علوم روسيه توجه خاصي به كتابخانه تاشكند مبذول داشت و در نتيجه تعداد كتب و نسخ خطي آن بسيار توسعه يافت. از سال 1920 "و . و. بارتلد" كه به عضويت فرهنگستان برگزيده شده بود مجدداً در آسياي ميانه مأموريت يافت و كوشش فراواني در گردآوري كتب خطي شرقي براي اين كتابخانه مبذول داشت.در سال 1925 طبق تصويب نامه وزارت فرهنگ ازبكستان كليه كتابهاي خطي كه در مراكز مختلف اين جمهوري وجود داشت در كتابخانه عمومي تاشكند تمركز يافت و در سال 1933 به موجب تصويب نامه ديگري كتابخانه عمومي تاشكند تبديل به "مخزن مركزي كتب و نسخ خطي جمهوري شوروي سوسياليستي ازبكستان" گرديد. همزمان با تشكيل مخزن كتب و آثار خطي شرقي در تاشكند، دايره اي نيز براي مطالعه و بررسي علمي اين آثار تأسيس شد و خاور شناسان برجسته اي چون اشميدت و سمينوف اعضاء وابسته فرهنگستان علوم اتحاد شوروي براي اداره اين سازمان دعوت شدند.در حال حاضر تعداد نسخه هاي خطي شرقي اين مخزن 16،169 جلد است كه در حدود 6،500 نسخه از آنها كتب و نسخ خطي فارسي و در همين حدود نسخ خطي عربي است و بقيه نسخ به زبانهاي مختلف ازبكي، تركي، تاتاري، تركمني و پشتو است.از مهمترين نسخ خطي فارسي اين مخزن نسخه اي از خمسه امير خسرو دهلوي در 196 صفحه است كه كاتب آن نام خود را "محمد شمس الدين حافظ شيرازي" امضاء كرده و تاريخ كتابت آن سال 757 در شيراز است كه با زمان حافظ تطبيق مي كندو به همين جهت احتمال بسيار مي رود كه اين نسخه توسط شخص حافظ كتابت شده باشد. اين ديوان قبلاً متعلق به امير سمرقند بود و همواره در صندوق آهنين مخصوصي توسط وي نگاهداري مي شد. از زمره نسخ نفيس ديگر، نسخه اي از شاهنامه به خط محمد مراد سمرقندي كاتب قرن دهم هجري است.از جمله ديگر نسخ خطي بسيار نفيس اين كتابخانه نسخه اصلي قرآن معروفي است كه در زمان خلافت عثمان نوشته شده است و احتمالاً قديمي ترين نسخه قرآن كريم در جهان است. اين قرآن طبق روايات جاري آسياي ميانه ، بدست شخص عثمان نوشته شده بود، و هنگام قتل عثمان چند قطره از خون خليفه بر آن چكيد.

كتابخانه خصوصي "نبي خان ولي خوجايف"

دانشمند سالخورده ازبك كه لقب "معلم شايسته جمهوري ازبكستان را دارد ، داراي مجموعه جالبي از كتب خطي فارسي و عربي است كه به وي اجازه داده شده آنها را در اختيار شخصي خود داشته باشد. اين كتابخانه شامل تعدادي از آثار خطاطان برجسته قرون يازدهم و دوازدهم هجري ايران و آسياي مركزي است كه غالباً با تذهيب كاري خاص آن دوره تزيين شده و بسياري از آنها داراي جلدهاي زركوب و چرمي عالي است. تعداد كتابهاي فارسي اين مجموعه به دويست نسخه بالغ مي شود. بعلاوه اين كتابخانه داراي تعداد زيادي مرقع و لوحه كار خوشنويسان ايراني است.

 د ـ مراكز آثار هنري و باستاني ايران 

 

موزه هنري دولتي ازبكستان

اين موزه در سال 1918 در تاشكند تأسيس شده است و داراي مجموعه كاملي از آثار هنرهاي تزئيني و هنرهاي دستي و آثار نقاشي ازبكي است. مجموعه بزرگي نيز از آثار هنرهاي روسيه و كشورهاي اروپاي غربي و آثار هنري شرقي دارد. تعداد آثار موزه بيش از 36000 قطعه است. محل موزه بنائي است كه به سبك ابنيه قديم اصفهان ساخته شده و قبل از انقلاب متعلق به يك ديپلمات روسي به نام "پولووتسف" بوده كه مدتي در ايران با مأموريت سياسي به سر برده است. مجموعه ايراني اين موزه شامل تعداد زيادي پارچه هاي دست دوزي شده، ظروف ، آثار قلمزده ، كاشي ها و آثار هنرهاي تزئيني ايران است.

موزه دولتي تاريخ ازبكستان

اين موزه در سال 1919 در تاشكند تأسيس شده است و مركز اسناد و آثار تاريخي مربوط به زندگاني مردم آسياي ميانه از ادوار باستاني تا به امروز است. تعداد آثار موزه به 100،000 بالغ مي شود كه قسمتي از آنها در كاوشهاي باستاني به دست آمده و قسمت ديگر مربوط به آثار معماري، هنري، مردم شناسي و كتيبه ها و آثار هنري آسياي مركزي است.مجموعه ايراني موزه شامل آثار باستاني مربوط به ادوار ماقبل اسلامي ، آثار مكشوفه در حفاريهاي مختلف ازبكستان و تاجيكستان و تركمنستان، آثار هنري دوران اسلامي و نيز آثار هنري مشترك ايران و آسياي ميانه است.

  موزه تاريخ مدنيت و صنعت (فرهنگ و هنر)

اين موزه در سال 1896 در سمرقند تأسيس شده و داراي بيش از يكصد هزار اثر مربوط به تاريخ و هنر آسياي ميانه و آثار هنرمندان ازبك از ادوار قديم تا به امروز است. كلكسيون آثار ايراني اين موزه شامل مجموعه جالبي از ظروف و سراميك هاي قرن هشتم هجري مزين به خطوط و تصاوير ، بيست و نه اثر فلزي (جام هاي ساده يا منقش، ظروف، پيه سوز، شمعدان، سرپوش، گلدان، قليان، طاس، ديگچه ) ، چهار قطعه قلمكار و مجموعه اي از سكه هاي ساساني و سكه هاي صفوي و قاجار است . مجموعه ظروف سراميك اين موزه از ايران برده نشده ، بلكه در خود سمرقند به دست آمده است.

موزه دولتي ادبيات (موزه عليشير نوائي)

اين موزه كه در 1968 تأسيس شده مخصوص آثار ادبي زبان ازبكي است . كاملترين كلكسيون موزه مجموعه نوشته هاي امير عليشير نوائي و آثار مربوط به زندگاني او و آثار عصر و زمان اوست. بسياري از آثار اين موزه ارتباط مستقيم يا غيرمستقيم با ادبيات ايران دارد كه از زمره مهمترين آنها مي توان از مجموعه اي از مكاتبات جامي با امير عليشير نوائي نام برد.

موزه تاريخ و منطقه شناسي بخارا

اين موزه در درجه اول به آثار مربوط به تاريخ و هنر و مردم شناسي ناحيه بخارا اختصاص دارد و نظر به ارتباط نزديك تاريخ بخارا با ايران طبعاً بسياري از اين آثار به ايران مربوط است.مجموعه ايراني اين موزه شامل تعدادي آثار باستاني و آثار هنري و نمونه هاي آثار معماري و هنرهاي دستي و مينياتورها و مرقع هاي خوشنويسان به خط فارسي است كه قسمت عمده آنها مربوط به قرون اخير است . چند كتاب خطي فارسي از آثار جامي نيز در اختيار اين موزه است.

موزه صدر الدين عيني سمرقند

 اين موزه كه به اسم عيني شاعر تاجيك نامگذاري شده در درجه اول مخصوص آثار مربوط به زندگاني عيني و دوران او بخصوص مبارزات وي در راه دفاع از زبان "پارسي" در برابر نهضت پان توركيسم است كه در زمان عيني طرفداران آن خواهان اعلام زبان تركي به عنوان زبان رسمي آسياي ميانه بودند . مجموعه كامل مقالات و كتب عيني به زبان فارسي در اين موزه گردآوري شده است.

ه ـ نشريات خاورشناسي

ازبكستان نيز همانند تاجيكستان داراي نشريات خاور شناسي و ايران شناسي متعددي بوده و هست كه تعدادي از آنها به شرح ذيل است:گزارشهاي فرهنگستان علوم ازبكستان (چاپ تاشكند)،اطلاعات فرهنگستان علوم ازبكستان (چاپ تاشكند)،بولتن فرهنگستان علوم ازبكستان (چاپ تاشكند)،كارها و گزارشهاي شعبه علوم اجتماعي فرهنگستان علوم ازبكستان (چاپ تاشكند)،كارهاي انستيتوي تاريخ و باستان شناسي فرهنگستان علوم ازبكستان (چاپ تاشكند)،كارهاي موزه تاريخ و فرهنگستان علوم ازبكستان (چاپ تاشكند)، كارهاي دانشكده خاورشناسي دانشگاه دولتي آسياي ميانه (چاپ تاشكند)،كارهاي كتابخانه عمومي دولتي جمهوري ازبكستان (چاپ تاشكند)،كارهاي انجمن جغرافيائي ازبكستان (چاپ تاشكند)،ادبيات ازبكستان (چاپ تاشكند)،ادبيات و هنر ازبكستان (چاپ تاشكند)وزبان و ادبيات ازبك ( به زبان ازبكي ، چاپ تاشكند).

3ـ تركمنستان

الف ـ مراكز مطالعات ايران شناسي

 

فرهنگستان علوم تركمنستان

مطالعات ايران شناسي و به طور كلي خاور شناسي در جمهوري تركمنستان خيلي محدودتر از جمهوريهاي ديگر آسياي ميانه و قفقاز است  و تنها كار مهمي كه تا كنون در زمينه تاريخ و فرهنگ ايران در اين جمهوري انجام گرفته كاوشهاي باستان شناسي نسا و مطالعات مربوط به اسناد اشكاني مكشوفه در اين كاوشها بوده است.مركز مطالعات ايران شناسي در تركمنستان نيز مانند ساير جمهوري هاي اتحاد شوروي سابق فرهنگستان علوم اين جمهوري است. اين فرهنگستان در سال 1951 تأسيس شده و داراي سه بخش "علوم و مهندسي" ، "علوم بيولوژي" و "علوم اجتماعي" است و پژوهش هاي تاريخي و فرهنگي و ادبي در بخش اخير انجام مي گيرد. رياست اين شعبه در حال حاضر با ك. م. قلي يف است. اين بخش داراي سه انستيتو به نام انستيتوي تاريخ "س. باتيروف" ، انستيتوي زبان شناسي و ادبيات "مخدوم قلي" ، و انستيتوي اقتصاد است. "مركز اكتشافي مختلط باستان شناسي تركمنستان جنوبي" نيز از سازمانهاي وابسته به بخش علوم اجتماعي فرهنگستان علوم است.

انستيتوي زبان شناسي و ادبيات مخدوم قلي

اين انستيتو در سال 1951 به نام "مخدوم قلي" شاعر تركمن قرن گذشته تأسيس شده است. فعاليت هاي علمي اين انستيتو در زمينه پژوهش ادبيات كلاسيك و ادبيات عاميانه تركمن انجام مي گيرد  كه قسمتي از آن با آثار فارسي شعراي گذشته تركمن از قبيل آزادي پدر مخدوم قلي، شيدائي ، كمينه و غيره ارتباط دارد.انستيتو داراي كتابخانه اي به نام  "گنجينه نسخ قديمي انستيتوي زبان و ادبيات مخدوم قلي" است.

 انستيتو تاريخ س. باتيروف

اين انستيتو در سال 1951 تأسيس شده است . مطالعات انستيتو در رشته تاريخ تركمنستان صورت مي گيرد و از اين لحاظ با تاريخ ايران مخصوصاً در قرون اخير ارتباط دارد.

 هيئت مختلط علمي باستان شناسي تركمنستان

اين مركز ، سازمان اكتشافي و علمي است كه وظيفه آن انجام كاوشها و مطالعات باستان شناسي در نقاط مختلف تركمنستان است و هيئت كارشناسان آن از باستان شناساي روس و تركمن و ساير جمهوريهاي آسياي ميانه تركيب شده اند . از نخستين سالهاي بعد از جنگ جهاني دوم كه كار اين مركز شروع شده ، فعاليت هاي جالبي توسط آن صورت گرفته كه مهمترين آنها كاوشهاي باستان شناسي معروف "نسا" پايتخت كهن اشكاني در نزديك شهر عشق آباد است.

ب ـ مراكز تدريس زبان فارسي

دانشگاه دولتي تركمنستان

اين دانشگاه در سال 1950 در عشق آباد تأسيس شده است و در حال حاضر داراي هفت دانشكده و 4000 دانشجو است.دانشگاه تركمنستان داراي دانشكده خاصي به نام  "فاكولته زبانهاي خارجي" و دانشكده ديگري به نام  "فاكولته لغت شناسي" است. تدريس زبان فارسي به صورتي محدود در دانشكده اخير انجام مي گيرد.

ج ـ مراكز كتب و اسناد خطي فارسي

كتابخانه عمومي دولتي تركمني

 اين كتابخانه در 1931 در عشق آباد تأسيس شده است و داراي بيش از 2،000،000 جلد كتاب به زبانهاي روسي و تركمني و زبانهاي مختلف شرقي و غربي است. مجموعه كتب فارسي اين كتابخانه 600 جلد كتاب است كه قسمت كمي از آنها نسخه هاي خطي و بقيه كتب چاپي است . در اين مجموعه كلكسيون مهمي از كتب خطي و چاپي مربوط به آئين بهائي وجود دارد  زيرا در دوران تزاري عشق آباد يكي از كانون هاي اصلي بهائيگري و مركز حضيره القدس بهائيان بود. از كتب خطي و چاپي فارسي اين كتابخانه هنوز فهرست خاصي تهيه نشده است.

مخزن نسخه هاي قديمي انستيتوي زبان و ادبيات مخدوم قلي

اين "مخزن" كه كتابخانه انستيتوي مخدوم قلي است وابسته به فرهنگستان علوم تركمنستان است و در حدود 200،000 كتاب چاپي دارد. مجموعه كتب خطي شرقي اين كتابخانه تقريباً 400 جلد است كه مهمترين آنها چند نسخه از شاهنامه فردوسي و ديوانهاي فضولي و امير عليشير نوائي و آثاري از شعراي كلاسيك تركمن (مخدوم قلي، آزادي، كمينه، شيدائي و غيره) و رسالاتي درباره زندگي آنهاست.از آثار جالب اين كتابخانه ، ديواني از "دوست محمد آزادي" شاعر تركمن قرن هيجدهم و پدر مخدوم قلي فراغي بنيانگذار ادبيات كلاسيك تركمن است كه "بهشت نامه" نام دارد. اين منظومه كه نسخه خطي آن چندي پيش در دهكده "حاجيان" در ناحيه قزل اترك به دست آمد، در سال 1170 هجري سروده شده و شامل 483 بيت است و متن غير كاملي از آن در سال 1833 در بخارا به وسيله قربان بردي گرگاني كه هم شاعر و هم ناشر بوده و نام او از ايراني بودن وي حكايت مي كند به چاپ رسيده بود.

 د ـ مراكز آثار باستاني و هنري ايران

 

موزه دولتي هنرهاي زيباي تركمنستان

اين موزه در سال 1938 در عشق آباد تأسيس شده است و بزرگترين موزه تركمنستان به شمار مي رود . در اين موزه كاملترين مجموعه هنرهاي تركمني مخصوصاً هنرهاي دستي تركمن گردآوري شده است كه مهمترين آنها كلكسيون معروف قاليها و قاليچه هاي تركمني است كه تعدادشان به چند هزار بالغ مي شود. همچنين 7000 اثر مربوط به هنرهاي ساير ملل شوروي و هنرهاي غربي و مجموعه اي از آثار هنرهاي دستي ايراني (قالي، زري، مينياتور، ظروف) نيز از زمره آثار اين موزه است.

 ه ـ نشريات مربوط به خاورشناسي

نشرياتي چند نيز در تركمنستان به موضوعات زير مجموعه خاور شناسي و ايران شناسي مي پردازند كه از آن جمله اند :اطلاعات فرهنگستان علوم تركمنستان (چاپ عشق آباد)،كارهاي انستيتوي تاريخ و باستان شناسي و نژاد شناسي فرهنگستان علوم تركمنستان (چاپ عشق آباد)،كارهاي هيئت مختلط باستان شناسي تركمنستان جنوبي   (چاپ عشق آباد)و مدارك هيئت مختلط باستان شناسي تركمنستان (چاپ عشق آباد ).

4ـ قزاقستان

الف ـ مراكز مطالعات ايران شناسي

فعاليت هاي ايران شناسي در جمهوري قزاقستان جنبه اي بسيار محدود دارد. اين مطالعات در اين جمهوري هم در شعبه علوم اجتماعي فرهنگستان علوم انجام مي گيرد. انستيتو هائي از اين شعبه كه از نظر كلي با تاريخ و زبان شناسي و ادبيات ايران ارتباط دارند، عبارتند از : انستيتوي زبان شناسي، انستيتوي تاريخ و هنر "م. ا. عوض اف" و انستيتوي تاريخ و باستان شناسي و مردم شناسي  "ك. ك. وليخانوف".

در چند سال اخير چند كتاب تحقيقي از جمله كتابهاي "تأثير زبانهاي فارسي و عربي در زبان قزاقي" توسط ل. رستموف و "ايران در جنگ جهاني" توسط اي. گزيتسنكو در آلما آتا چاپ شده است.

ب ـ مراكز كتب و اسناد خطي فارسي

كتابخانه دولتي جمهوري قزاقستان

اين كتابخانه در سال 1936 در آلما آتا تأسيس شده است و در حال حاضر داراي 2،000،000 كتاب شامل سي هزار كتاب چاپي نادر و مجموعه اي نسخه هاي خطي فارسي و عربي و زبانهاي آسياي ميانه نيز مي شود.

نفيس ترين اثر خطي اين كتابخانه ترجمه شاهنامه فردوسي به زبان جغتائي است كه توسط شاه ميران كلاندار به امر حاكم يارقند كتابت شده است و بيش از يك هزار صفحه دارد. نسخه نفيس و مصوري از خمسه نظامي نيز كه پانصد سال پيش نوشته شده است و آراسته به مينياتورهاي عالي است از آثار جالب اين كتابخانه است.

  ج ـ مراكز آثار هنري و باستاني ايران

موزه مركزي دولتي قزاقستان

اين موزه، موزه مركزي تاريخ و منطقه شناسي قزاقستان بوده و در آلماآتا واقع شده است كه در آن 90،000 اثر مختلف گردآوري شده است .تقريباً همه آنها مربوط به تاريخ اين منطقه از ادوار باستاني تا به امروز است.قسمتي از آثار ايراني اين موزه اشياء هنري است كه در كاوشهاي باستان شناسي اخير در ايالت "جامبول" در قسمت جنوبي قزاقستان به دست آمده است. در اين كاوشها كه توسط هيئت اعزامي انستيتوي تاريخ و باستان شناسي و مردم شناسي آكادمي علوم قزاقستان صورت گرفت، معلوم شد كه شهر تاراز در روي شهر قديمي ديگري بنا شده كه قريب ده قرن پيش بر سر راه بازرگاني ايران و چين قرار داشته است . در اين شهر قديمي مقدار زيادي سكه هاي نقره اي و مسي و مجموعه اي از اشياء دستي كار ايران به دست آمد كه همان وقت به موزه آلماآتا انتقال يافت .در همين ايالت جامبول بناي تاريخي جالبي به نام "مقبره عايشه بي بي" وجود دارد كه در قزاقستان آن را "مرواريد معماري كهن شرق" لقب داده اند . بناي اين مقبره و نيز مقبره ديگري به نام "خواجه احمد ياسوي" به سبك بناي مساجد بخارا و سمرقند در دوران تيموري ساخته شده است و به صورت مشخصي طرح و اسلوب ايراني دارد. در ابنيه تاريخي قزاقستان جنوبي نيز معمولاً كاشيهاي رنگي و پر نقش و نگاري بكار رفته كه با شيوه كاشيكاري ايراني بسيار نزديك است.

 


کلمات کلیدی: