ارديبهشتگان جشن فراموش شده
ساعت ٢:۳٢ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٩ آذر ،۱۳۸٥  
ارديبهشتگان جشن فراموش شده

 

به پيش آمدش فرخ ارديبهشت        بدانگه که همراه  زو در گذشت

به زرتشت گفتا کای پاک   تن            پذ يرفته    ايزد  ذ و المنن

يامي برازمن به گشتاسب شاه       بگو  کای  خداوند  ديهيم  وگاه

سپردم  به  تو  کار  هر آذری        کجازان  به بيني به هر کشوری

بفر مای  تا  خوب  دارندشان         خورش های درخورد سازندشان

که آن نوراز نورهای خداست      كزان گونه رخشان به پيش شماست

تاريخ گواه اين امر است كه نيا كان ما ايرانيان از شاد ترين و سر زنده ترين مردم دوران خود بوده اند. اسناد ،كتيبه ها ،نوشته ها و گاهشمارهاي باقي مانده از ايشان سرشار از روزهايي است كه مردم در آن براي سپاس آنچه اهورا مزدا به ايشان ارزاني داشته در مكان هايي ويژه كه در بيشتر موارد آتشكده ها بوده گرد هم آمده و به شادي و سرور مي پرداختند. اين جشن ها از سوي آشنايان به تاريخ به  دو گروه ،جشنهاي ويژه و جشن هاي ماهانه تقسيم شده اند. آن دسته از جشن ها را كه به مناسبتي خاص مانند ،نوروز و سده  بر گزار مي شود جشن هاي ويژه گويند. اين گونه شاد باش ها بر اساس رسوم و آييني ويژه خود  در زماني مشخص بر گزار مي شود. دسته ديگر شادباش جشن هاي ماهانه هستند كه در زمان همنامي روز و ماه بر گزار مي شود و بر اين اساس 12 جشن هستند. ايرانيان در قديم اين روز ها را روز امشاسپندي مي دانستند كه آن روز و ماه به نام وي ناميده شده است. اين امر هنوز هم از سوي زرتشتيان رعايت مي شود و آنان اين روز ها را گرامي داشته و با رفتن به آتشكده ها در آن هنگام  به گفتگو با اهورا مزدا مي پردازند. دومين روز فرخنده از اين دوازده روز گرامي در نزد نياكان ما بر اساس گاهشمار خورشيدي جلالي كنوني روز دوم ارديبهشت است .البته با توجه به اين امر كه در گاهشمار زرتشتي ماه ها 30 روزه هستند اين روز برابر با روز سوم از همين ماه در تقويم زرتشتي است كه آن را با نام جشن ارديبهشتگان گرامي مي دارند. ارديبهشت را از گذشته هاي دور تاكنون  در سراسر ايران نقطه اوج زيبايي بهار مي‌دانند و چه زيبا دقيقي توسي در اين باره سروده است:

بر‌افكندي اي صنم ابر بهشتي                 زمين را خلعت ارديبهشتي

بر همين پايه است كه گروهي از پژوهشگران  ارديبهشتگان را با جشن گل ساير كشورهاي جهان قديم برابر مي دانند.

امروزه زردشتيان ،ارديبهشتگان را نوعي جشن زيست محيطي مي‌دانند اما در اصل اين جشن براي گرامي داشت ارديبهشت ، امشاسپند نظم و راستي، بوده است كه در اوستا هم يشتي ويژه او وجود دارد.  

دين زرتشت، از هفت وجود يا «جلوه» خدا سخن مي گويد  كه خدا آنان را برحسب اراده خود آفريده است.. آنها عبارتند از: سپند مينو يا روح نيكوكار، بهمن يا انديشه نيك، ارديبهشت يا راستي، شهريور يا پادشاهي و حكومت  مطلوب، سپندار مد يا اخلاص، خرداد يا كمال و امرداد يا بي‌مرگي. مشخصه بارز خدا روح نيكوكار يا آفريننده است كه  ويژه اوست اما جلوه‌هاي ديگر، تجلياتي از خدا هستند كه در هر گام  از آنها، انسان مي‌تواند سهيم باشد. اين جلوه‌ها وسيله‌هايي هستند كه خدا را به انسان و انسان را به خدا نزديك مي‌كند. از گفته‌هاي زرتشت چنين بر‌مي‌آيد كه به واسطه انديشه نيك است كه آدميان راه راستي را دنبال مي‌كنند و به كمال و بي‌مرگي دست مي‌يابند و بدان وسيله به شهرياري مي‌رسند.

امشا‌سپندان در بردارنده احساس آرمان‌هاي والا و انديشه‌اي عميق‌اند و از اين ميان و بر اساس متن اوستاي جديد ارديبهشت زيبا‌ترين امشا‌سپندان است. ارديبهشت از صورت پهلوي   ardwahištو اوستايي aša.vaqhišta  به معناي  بهترين راستي و پرهيزكاري است. ارديبهشت پس از بهمن و سپندمينو، بر‌ترين امشاسپند است و در گاهان زرتشت اهميت بسيار داشته و از او به نيكي ياد مي گردد.  نمونه اي

از اين يادكردهاي نيك  در بند 9 يسناي 49  آمده است  : (آنان كه ياران ارديبهشت‌اند، بهترين پاداش‌ها را دريافت خواهند كرد (.همچنين در بند 7 يسناي 31 در باره امشاسپند ارديبهشت آمده است  ) :اهورا مزدا او را از نيروي خرد خويش آفريده است (.و نيز دربند3 يسناي 33  به نقل از اهورا مزدا گفته شده است ):ارديبهشت نگهبان مرغزارهاست و مردم پرهيزگار در مرغزار‌هاي او و بهمن به سر مي‌برند. ) و سرانجام در بند 6 يسناي 48 نيز آمده است : (اهورا مزدا به هنگام آفرينش به ياري او گياهان را برويانيد .) و همچنين است : ارديبهشت در برابر ناراستي قرار گرفته و هم زمان نماينده قانون ايزدي و نظم اخلاقي در جهان است.آنچه را كه هرمزد توسط بهمن آفريده است، به ياري ارديبهشت افزايش خواهد داد (و يسپرد11، بند.( 4 

بيان درست سخن ،برگزاري خوب آيين ها و رشد كامل گندم برخي از نشانه هاي ارديبهشت هستند.  او نيايش‌ها را زير نظر دارد. آنان‌كه اشه را نمي‌شناسند و ارديبهشت را خشنود نمي‌كنند، از بهشت محروم‌اند. زيرا از كل نظم خدا خارج شده‌اند. پارسايان نيايش مي‌كنند تا بتوانند راه اين فرمانرواي بهشتي را دنبال كنند و در بهشت پر از شادي او به سر ببرند. از اين رو، مومنان را اشون يعني پيرو اشه مي‌نامند.

اين  امشاسپند كه بنابر متن اوستاي جديد، مذكر است،ازميان برنده بيماري، مرگ، جادو‌گر و حشرات موذي يا خرفستران (يشت 3، بندهاي 14، 15، 16، 17)و نگهدارنده نظم در روي زمين است.

ارديبهشت حتي نظم را در دوزخ نيز نگاه مي‌دارد و مراقبت مي‌كند كه ديوان ، بدكاران را بيش از سزاي شان، تنبيه نكنند. ارديبهشت دشمن ديو خشم است (يشت 19، بند 46)ولي دشمن اصلي او اندر andarيا ايندره  indra است. ايندره از ديوان  

كامل  و نماد روح  ارتداد ‌در انسان است و ارتداد چيزي است كه انسان را از قانون و نظم خدا دور مي‌سازد، پس اندر ضد نظم و ترتيب است.

از سوي ديگر و با توجه به اين نكته كه هر يك از آفرينش‌ها متناسب با مراحل آفرينش به يكي از امشاسپندان مربوط است، آفرينش آتش را كه در همه وجوه هستي ساري و جاري است به ارديبهشت، مظهر نظم جهاني، نسبت داده اند. نويسنده كتاب پهلوي بندهشن، آنجا كه امشا‌سپندان را به ترتيب مي‌شمارد، مي‌گويد: «ديگر از مينويان ارديبهشت است. او از آفرينش جهاني آتش را به خويش پذيرفت. »

ايزد آذر، ايزد سروش و ايزد بهرام از همكاران و ياران امشاسپند ارديبهشت شمرده مي‌شوند.

گل مرزنگوش يا مرزنجوش  نيز كه خوشبو وبه رنگ سفيد مايل به سرخ است بنابر نوشته بند هشن نماد او شناخته مي شود. اين امشاسپند در گسترش دين زرتشت نيز تقش مهمي را عهده دار بود. هنگامي كه زرتشت دين خود را به گشتاسب شاه عرضه كرد ،امشاسپند ارديبهشت به همراه بهمن امشاسپند و ايزد آتش خود را به او نشان دادند تا ترديد را از انديشه او بزدايند ودل او را به اين آيين  روشن سازند.

ارديبهشت، در ميان امشاسپندان، نخستين آفريده است كه در آغاز آفرينش نام خدايي را به اهورامزدا داد. بر اين پايه سومين يشت اوستا ويژه ستايش اين امشاسپند و دومين ماه سال و سومين روز ماه به او اختصاص دارد ارديبهشتگان  نام جشنی است که در روز سوم ماه ارديبهشت براساس گاهشمار زرتشتي براي گرامي داشت اين امشاسپند  برگزار شده و از شمار جشنهای آتش است. نام ديگر اين جشن گلستان جشن است .

خلف تبريزي درباره اين جشن در برهان قاطع آورده است: در اين روز نيك است به معبد و آتشكده رفتن و از پادشاهان حاجت خود خواستن، و معني تركيبي اين لغت مانند بهشت باشد. چه "ارد" به معني شبيه و مانند آمده است و چون اين ماه وسط فصل بهار است و نباتات در غايت نشو و نما و گل ها و رياحين تمام شكفته و هوا در غايت اعتدال، بنابراين ارديبهشت خوانند.

 ابوريحان بيروني هم در باره اين جهت نوشته است :ارديبهشت ماه ،روز سوم آن اردي بهشت است وآن عيدي است كه ارديبهشتگان نام دارد براي اينكه هر دو نام با هم متفق شده .اردي بهشت به معني بهترين راستي است .بعضي گفته اند  به معناي منتهاي خير و خوبي است .ارديبهشت فرشته آتش و نور است و اين دو با او مناسبت دارد  و خداوند او را به اين كار موكل كرده ونيز ماموريت داده است علل و  امراض را به ياري ادويه و اغذيه زايل كند و صدق را از كذب و  حق را از باطل تميز دهد.

نياكان ما به هنگام فرا رسيدن زمان اين جشن لباسهاي سفيد خود را بر تن كرده  وهم زمان  سرهاي خود را با كلاه و  روسري سفيد پوشيده سپس خود را پيراسته و آراسته مي كردند ،آنگاه در مكان   هاي ويژه جشن گرد هم آمده و پس از خواندن ارديبهشت يشت به شادي مي پرداختند. همچنين در اين روز شهر ياران درهاي كاخ ها را بر روي مردم  مي گشودند و هنرمندان هم به بيان سروده ها و نواختن آهنگهاي خود  مي پرداختند و شا هان نيز  از آنان ستايش مي كردند.

امروزه،  هرچند زرتشتيان اين جشن را گرامي مي دارند اما گرامي داشت آن همانند گذشته نيست  و بايد آن را جشني فراموش شده عنوان كرد.

منابع: آموزگار، ژاله (1374). تاريخ اساطيري ايران. تهران: سمت.
بويس، مري (1374). تاريخ كيش زرتشت، جلد 1، ترجمه همايون صنعتي زاده. تهران: توس.

بهار، مهرداد (1378). پژوهشي در اساطير ايران، چاپ سوم. تهران: آگه.

پورداود، ابراهيم (1377). يشت‌ها، جلد 1. تهران: اساطير.
هينلز، جان .1371. شناخت اساطير ايران، ترجمه ژاله آموزگار. احمد تفضلي. تهران: نشر چشمه _ كتابسراي بابل.


کلمات کلیدی: