گزارش تحقيق صابئين مندايي خداپرستان گمنام
ساعت ۱:٥٧ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ٩ آذر ،۱۳۸٥  

 

به نام خدا

 

گزارش تحقيق صابئين مندايي خداپرستان گمنام

دانشجو :رضا سليمان نوري                                       استاد :دكتر عيسي ابراهيم زاده

 بهمن 1384

مقدمه

وجود  فرهنگ ها ، اقوام و دين هاي گوناگون از جمله مسائلي است كه به كشور ما ايران، ساختار ويژه اي بخشيده است . يكي از جالبترين و البته مغفول مانده ترين دين هاي موجود در ايران آئين صابئين مندائي است كه پيروان آن در استان خوزستان زندگي مي كنند. بازشناسي واقعيت اين مجهولترين دين الهي و البته فرهنگ و تمدن وابسته به آن مهمترين دليل انتخاب اين موضوع براي تحقيق است . ضرورت انجام اين تحقيق بر اين پايه است كه با انجام آن بخشي ديگر از ساكنان كشورمان بهتر شناخته شده و مسئولان مي توانند بر پايه اين شناخت كاملتر به نحوه بهتري براي آينده آنان برنامه ريزي كرده و به آنان براساس چارچوب فرهنگي و ديني ايشان خدمات رساني كنند . هدف عمده انجام اين تحقيق بازشناسي فرهنگ بخشي از ساكنان ايران زمين در طول اعصار گوناگون است . همچنين ديگر هدف انجام اين تحقيق با توجه به ريشه سامي اين قوم دين، آشنايي با نحوه تبادلات فرهنگي در اعصار گذشته و به تبع آن نحوه تهاجم فرهنگي از سوي فرهنگ غالب يعني فرهنگ اسلامي ـ ايراني به فرهنگ مغلوب يعني فرهنگ سامي ـ مندائي است . امري كه مي تواند ما را در مقابله بهتر با تهاجم فرهنگي غرب در دوران كنوني ياري دهد.

سئوالات اصلي اين تحقيق عبارتند از :

1 ـصابئين  مندائي چه كساني هستند ؟

2 ـ عقايدشان در چه چارچوبي قرار دارد ؟

3 ـ نحوه مهاجرت اين قوم به ايران چگونه بوده است ؟

4 ـ روابط اين قوم با همسايگانشان چگونه است ؟

فرضيه هاي اصلي تحقيق عبارتند از :

1 ـ صابئين مندائي قومي مهاجر بوده كه داراي ديني مخصوص خود هستند .

2 ـ اين گروه داراي ديني الهي هستند كه برخلاف ساير اديان الهي تبشيري نمي باشد .

3 ـ اين قوم در مهاجرت يك مرحله اي  و بدليل شرايط سخت زندگي در محل اسكان سابق خود به ايران آمده اند .

4 ـ اين قوم بخشي از فرهنگ خويش را از همسايگان عرب، مسلمان و زرتشتي خود به عاريت گرفته است .

متغير مهم و اصلي مورد مطالعه در اين تحقيق جامعه صابئين مندائي ساكن ايران محسوب مي شود و ساير صابئين كه در كشورهاي عراق، كويت و استراليا زندگي مي كنند در اين تحقيق به صورت مستقيم مورد بررسي قرار نمي گيرند ، هر چند كه بسياري از نتايج اين تحقيق درباره آنها و صد البته درباره مندائيان استراليا كه همگي پيش از اين ساكن ايران بوده اند، سنديت دارد .

از جمله مفاهيم ، سازه ها و اصطلاحات مورد بحث در اين تحقيق بايد از : مندائي ـ مندي ـ روحاني مندائي ـ دين ـ خدا ـ قوم ـ مهاجرت ـ زبان ـ زمين ـ دولت ـ نژاد ـ پيامبر و صابئين نام برد .

تعاريف عملياتي :

1 ـ خدا : وجودي است كه فرد معتقد است كه خلقت وي و ساير موجودات توسط او به بار نشسته است .

2 ـ مندائي : در اين تحقيق به فردي گفته مي شود كه پيرو دين مندائي بوده و سامي نژاد باشد .

3 ـ مندي : مكاني است كه يك مندائي به عبادت دسته جمعي در آن تحت سرپرستي روحاني ديني اقدام مي كند .

4 ـ روحاني مندائي : فردي است كه ضمن پيروي از كيش مندائي داراي درجه اي از اطلاعات ديني باشد كه سايرين براي انجام امور ديني خود به وي مراجعه كنند .

5 ـ دين : آئين و  روشي كه  فرد بر پايه آن به پرستش خالق خود  مبا درت  مي ورزد .

6 ـ قوم : گروهي خاص از مردم كه داراي مشتركات فكري و فرهنگي خاصي بوده و براساس اين مشتركات داراي مناسبات ويژه اي با هم هستند .

7 ـ مهاجرت : جابجايي يك گروه يا قوم از نقطه اي به نقطه ديگر و سكني گزيدن در مكان جديد را گويند .

8 ـ زبان : نحوه ارتباط كلامي اعضاي يك گروه فرهنگي را با هم زبان آن گروه گويند .

9 ـ سرزمين : مكاني كه يك گروه يا قوم در آن سكني گزيده و به بسط و گسترش فرهنگ خود و همچنين توليد مثل طي دورانهاي متمادي اقدام مي كنند سرزمين آن قوم ناميده مي شود.

10 ـ دولت : گروهي را كه بر يك قوم در يك سرزمين خاص و با يك نظام ويژه حكومت كرده و براي حال و آينده آنان برنامه ريزي مي كنند را گويند .

11 ـ نژاد : ساختار ژنتيكي يك قوم را كه متمايز كننده آن قوم از ساير اقوام همسايه محسوب مي شود را نژاد آن قوم گويند .

12 ـ پيامبر : فردي را گويند كه از سوي خالق وظيفه هدايت و راهنمايي افراد يك قوم بر عهده او گذاشته شده تا وي با انجام اين عمل راه درست را به افراد قومي نشان دهد و آنان را به عبادت خالق فرا خواند .

13 ـ صابئين : اين لغت كلمه اي عربي است كه از سوي   اعراب به معناي مندائيان كه بيشتر در نزد اروپائيان از آن استفاده مي شود، به كار مي رود . البته در حال حاضر معمولا از لغت مشترك صابئين مندائي براي معرفي اين قوم استفاده مي شود.

كليد واژه هاي اصلي مورد استفاده در اين تحقيق لغات صابئين مندائي ، خدا ، دين و قوم است .

بررسي ادبيات و پيشينه تحقيق

تحقيق درباره صابئين مندائي يكي از جديدترين شاخه هاي تحقيقات ديني و حتي فرهنگي و نژادي در سطح جهان محسوب مي گردد زيرا كه هر چند نام اين قوم در سالهاي اوليه دوران اسلامي بارها در اسناد و مدارك باقي مانده از آن زمان به كار رفته است و حتي دانشمندان منصوب به اين قوم تا رده وزارت هم در حكومت خلفاي عباسي به فعاليت پرداخته اند، اما از يك سو هيچ گاه تحقيق كامل و جامعي درباره اين قوم در دوران اسلامي انجام نشده  و از سوي ديگر در سالهاي آغازين گسترش اسلام گروههاي گوناگوني با گرايشات مختلف ديني به اين نام خوانده مي شدند.بر اين اساس بايد گفت اچ . پترمن آلماني كه در بهار 1854 ميلادي مدت سه ماه در جمع مندائيان عراق زندگي كرده نخستين كسي است كه به طور اختصاصي به تحقيق درباره اين دين و قوم اقدام كرده است . تئودر نلدكه آلماني ديگر محققي است كه در سالهاي آخر سده 19 ميلادي به تحقيق درباره اين قوم اقدام كرد كه نتيجه آن چاپ كتاب دستور زبان مندائي بود . بانو دراور انگليسي را بايد مهمترين محققي شناخت كه در قرن بيستم به تحقيق درباره مندائيان اقدام كرده، اما او هم تنها به بررسي مندائيان عراق همت گماشته است و تحقيقي خاص درباره صابئين ايراني انجام نداده است . رودلف ماتسوخ آلماني زبان را بايد نخستين محققي دانست كه درباره مندائيان ايران تحقيقات مستقلي كرده است . آخرين محققي كه در زمينه بين المللي به تحقيق در زمينه مندائيان ايران پرداخته بانو باكلي است كه تحقيقاتش را به بررسي شجره نامه مندائيان ايران اختصاص داده است . اما نخستين تحقيقات بومي درباره مندائيان را هم يكي از اعضاي اين گروه ديني به سال 1367 با نام قوم از ياد منتشر كرده است . پس از آن نيز تنها سه محقق يعني آقايان مسعود فروزنده و حاج كاظم پور كاظم و مهرداد عربستاني به بررسي اين دين و قوم همت گماشته و كتابهايي در اين باره منتشر كرده اند .

نكته جالب توجه اين است كه در اغلب اين تحقيقات پايه اوليه و چارچوب آغازين تئوريك تحقيق بر پايه دو تئوري بت پرست يا خداپرست بودن صابئين مندائي و تحقيق درباره اين مسئله تنظيم شده است و كليه تحقيقات انجام شده درباره اين قوم ديني براي رد و يا تأييد يكي از اين دو مسئله صورت گرفته است . اينجانب در تحقيق خود با توجه به كمبود منابع فارسي از    كتب تحقيقي در دين صابئين مندائي اثر مسعود فروزنده ، تعميديان غريب اثر مهرداد عربستاني ، صابئين يا يادگاران آدم اثر حاج كاظم پوركاظم ، قوم از ياد رفته اثر سليم برنجي ، صابئين قوم هميشه زنده تاريخ اثر ساهي خميسي و عقائد و آراي بشري اثر علامه يحيي نوري استفاده  كرده ام .

روش شناسي تحقيق

راهبرد تحقيق درباره صابئين مندائي كيفي و كتابخانه اي است . رويكردي نيز كه بايد در اين تحقيق مورد استفاده قرار داد، مطالعه موردي است و فن مورد استفاده نيز در اين تحقيق بررسي اسناد و مدارك است . دليل انتخاب رويكرد كيفي والبته  كتابخانه اي اين است كه از يك سو  شاخصهاي موضوع بررسي عموما داراي ماهيت غير قابل شمارش و كيفي مي باشند و از سوي ديگر با توجه به گستره محدود اين قوم و شرايط خاص اجتماعي مرتبط با آنان و همچنين هزينه بالاي مطالعه ميداني درباره آنان، گزينه مورد نظر براي انجام اين تحقيق به عنوان راهبرد روش كتابخانه اي و پشت ميزي است . اما دليل اينكه چرا از بين چهار رويكرد گوناگون مورد استفاده در تحقيق از رويكرد مطالعه موردي استفاده شده است را بايد اين چنين عنوان كرد كه بدليل محدوديت خاص منابع مكتوب موجود درباره اين دين و قوم و گزينشي برخورد كردن تدوين كنندگان اين متون به خودي خود تنها رويكرد قابل اجرا مطالعه موردي مي باشد . سرانجام اينكه دليل انتخاب فن بررسي اسناد و مدارك هم همانا علاوه بر هزينه بسيار بالاي ساير فنون قابل استفاده در تحقيق براي كاوش در اين موضوع امكان بالاي به ثمر نرسيدن استفاده از اين فنون بدليل شرايط ويژه فرهنگ بسته  اين قوم مي باشد كه كسي را بدون آشنايي قبلي با وي و وجود رابطه ديني و نژادي در جمع خود نپذيرفته و درباره مسائل ديني و فرهنگي خود با وي گفتگو نمي كنند . پس بنابراين تنها فن قابل استفاده براي اين تحقيق استفاده از متوني است كه تهيه كنندگان آن يا خود داراي اين ويژگي بوده اند و يا اينكه با خرج مبالغ گزاف توانسته اند از اين موانع عبور كنند . براي تعيين روايي و اعتبار ابزارها و فنون مورد استفاده علاوه بر مقايسه نتايج به دست آمده از تحقيق با نتايج ساير تحقيقات انجام شده درباره اين قوم مي توان از روش ارائه تحقيقات به بزرگان اين قوم و استفاده از نظرات آنان درباره صحت نتايج تحقيقات استفاده كرد . البته شايد بتوان گفت كه اين امر تنها روش بررسي صحت روايي و اعتبار ابزارها و فنون در اين تحقيق است . مهمترين نقطه ضعف تحقيق درباره صابئين مندائي را بايد محدود بودن راهبرد ، رويكرد و همچنين فنون مورد استفاده به اين تحقيق عنوان كرد زيرا اين امر باعث مي شود نتوان تحقيقي جامع و كامل درباره اين مجموعه قومي ديني را به ثمر رساند . ديگر نقطه ضعف اين تحقيق كوچك بودن بيش از حد جامعه مورد تحقيق است كه عاملي براي كمبود اطلاعات درباره آنان در مراجع مكتوب و اسناد است، اما مهمترين نقطه قوت اين تحقيق همانا نو و بكر بودن نتيجه اي است كه از انجام اين تحقيق به دست مي آيد زيرا فضاي تحقيق درباره اين قوم دين بدليل كمبود تحقيقات درباره آنها بسيار گسترده است . محدوديت هاي تحقيق از لحاظ اجرايي را هم بايد هزينه بالاي تحقيق ، كمبود منابع و اسناد و مدارك چه مدارك داراي جنبه و ارزش تاريخي و چه مداركي تهيه شده در اعصار جديد عنوان كرد . ديگر محدوديت اين تحقيق زبان و خط خاص صابئين مندائي است كه چون داراي عموميت در سطح كشور نبوده ودر سطح جهاني هم از زبانها وخطوط مرده محسوب مي شود براي آشنايي و پي بردن به رمز و راز آن بايد هزينه و زمان بسياري را صرف كرد كه اين امر خود باعث شكست تحقيق خواهد شد . عدم توانايي استفاده همزمان از دو روش كمي و كيفي در اين تحقيق بدليل بسته بودن اين قوم و عدم اجازه ورود به افراد خارجي در جمع خود ديگر محدوديت ويژه اين تحقيق است . اين امر باعث مي شود كه نتوان به اطلاعات كسب شده به ديده يك اطلاعات كامل نگريست .

گزارش نهايي تحقيق

پس از جمع آوري كل مدارك براساس چارچوب بندي صورت گرفته مطالب مرتبط با هر كدام از فصول كه آماده شده در نقطه اي  كه براساس چارچوب اوليه براي آن فصل در نظر گرفته شده قرار داده مي شود و بدين گونه فصول تحقيق تنظيم مي شود .براي ارائه استدلالهاي پشتيبان و يافته هاي تكميلي در پايان هر فصل فضايي اختصاص داده شده است و به هنگام تنظيم تحقيق هم در برابر هر كلمه يا بخشي كه احتياج به داشتن اطلاعات تكميلي دارد شماره اي قرار داده شده كه با مراجعه به آن شماره در پايان فصل مي توان از اطلاعات تكميلي مرتبط با آن استفاده كرد و رفع اشكال كرد . اما نتيجه اي كه مي توان از اين تحقيق گرفت اين است كه صابئين مندائي برخلاف بعضي از تصورات ارائه شده قومي موحد بوده كه خداي يكتا را مي پرستند و البته داراي آئين ها و مراسمات خاص مذهبي هستند كه بيشترين تشابه را در بين اديان الهي به آئين زرتشتي و كمترين هماهنگي را با آئين يهود دارد و اين در حالي است كه اين افراد از لحاظ ريشه هاي نژادي از زير شاخه هاي نژاد سامي بوده و داراي وابستگي و نزديكي بسياري با قوم بني اسرائيل مي باشند . همچنين بر اثر اين تحقيق مشخص شد كه پيروان اين دين هر چند طي قرنهاي گذشته از يك پنهان كاري خاص مذهبي سود برده اند اما تكنولوژي هاي جديد به دنياي آنها هم سرايت كرده و باعث آشنايي بيشتر جامعه با آنان شده است .

پيشنهادات : 1 ـ تحقيقات گسترده اي درباره زادگاه نخستين اين قوم انجام شود . 2 ـ مركزي براي بررسي اين قوم ديني تأسيس شود . 3 ـ صابئين مندائي به عنوان يك اقليت ديني رسمي مورد شناسايي قرار گيرند .4 ـ مدارس خاص اين اقليت تشكيل شود تا آنان احساس قرابت بيشتري با ايرانيان پيدا كنند .5 ـ تحقيقاتي براي بازنويسي تاريخ اين قوم انجام شود .

فهرست منابع و مآخذ :1 ـ برنجي ، سليم ، قوم از ياد رفته ، تهران ، دنياي كتاب ، 1367  2 ـ پور كاظم ، حاج كاظم ، صابئين يا يادگاران آدم ، اهواز ، سرزمين خوز ، 1380 .3 ـ خميسي ، ساهي ، صابئين قوم هميشه زنده تاريخ ، اهواز ، آيات ، 1383 ..4 ـ عربستاني ، مهرداد ، تعميديان غريب ، تهران ، افكار ، 1383 .5 ـ فروزنده ، مسعود ، تحقيقي در دين صابئين مندائي ، تهران ، سماط ، 1377 .6 ـ نوري ، يحيي ، عقائد و آراء بشري ، تهران ، مجمع معارف اسلامي ، 1352 .


کلمات کلیدی: