دیدار از کارخانۀ نخریسی آخرین مشهدگردی چهارباغی های در سال ٩۴
ساعت ۱٠:٥٩ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٢٤ اسفند ،۱۳٩٤  

هجدهمین و آخرین قرار مشهد گردی چهارباغی ها در سال جاری به بازدید از قدیمی ترین مجموعه ریسندگی و بافندگی شرق کشور یعنی کارخانه نخریسی اختصاص داشت.

در ابتدای این بازدید ،رضا سلیمان نوری خراسان پژوه عضو گروه توضیحاتی کلی درباره نحو ایجاد این مجموعه به شرکت کنندگان در آخرین مشهد گردی سال جاری اهالی چهارباغ ارائه داد.

وی گفت: کارخانه نخ‌ریسی و نساجی خسروی، نخستین و بزرگ‌ترین کارخانه خراسان و شرق کشور است که در دوران حکومت پهلوی اول ایجاد شد. تاسیس این کارخانه در اقتصاد مشهد اثرات مطلوبی گذاشت، زیرا با جذب حدود هزار نفر کارگر، به‌طور مستقیم سهم عمده‌ای در زمینه اشتغال داشته است.

سلیمان نوری ادامه داد: تیر۱۳۱۰، نامه‌ای از وزارت دربار به نیابت تولیت وقت یعنی محمد ولی خان اسدی ارسال شد که در آن دستور ایجاد  کارخانه نخریسی و پارچه‌بافی در مشهد از سوی شاه داده شده بود. بر اساس این دستور رضا شاه مبلغ پنجاه هزار تومان از مبلغ مورد نیاز ساخت این مجموعه را از محل حق‌التولیه پرداخت کرده  و همین مقدار هم باید از جانب اسدی به عنوان نایب التولیه پرداخت می‌شده است. بانک ملی و موسسات آلمانی نیز در حدود صدهزار تومان برای اجرای این طرح پرداخت می کردند و بر این اساس مبلغ دویست‌هزارتومان سرمایه اولیه شرکت نخریسی آماده بوده و صد هزارتومان دیگر  مورد نیاز را هم بانک ملی  تامین می‌کرده است.

وی ادامه داد: این دستور به دلایلی از جمله همکاری نکردن کامل آلمان ها و نبود موجودی کافی در بانک ملی به طور کامل  اجرایی نمی‌شود تا اینکه در سال۱۳۱۳خورشیدی در منزل  اسدی نایب التولیه با حضور فرزندش سلمان که نماینده مجلس بوده جلسه ای برگزار می شود و در آن مقرر می‌شود که شرکت نخریسی با سرمایه پانصد و پنجاه هزار تومان تاسیس شود  که از این مقدار  مبلغ سیصد هزارتومان را تجار محترم مشهد تقبل و دویست و پنجاه هزار تومان هم تجار زرتشتی مقیم هندوستان تقبل می کنند.

این خراسان پژوه با اشاره به اینکه بر این اساس کارخانه نخریسی نخستین مجموعه و شاید تنها مجموعه‌ای در مشهد  باشد که زرتشتیان به صورت رسمی در آن سرمایه‌گذاری کرده‌اند، ادامه داد: بدین گونه شرکت سهامی نخ‌ریسی و نساجی خسروی مشهد در تاریخ چهاردهم اسفند ماه ۱۳۱۳ در مشهد تحت شماره ۳۸ و برای مدت ۵۰ سال به ثبت رسید. اولین مجمع عمومی شرکت در منزل اسدی نایب التولیه تشکیل شد. ۲۷ نفر که دارای ۱۱۷۱۶سهم به مبلغ۵۸۵۸۰۰۰ ریال بودن در این جلسه حاضر و  ۶ نفر هم با ۲۸۴سهم به مبلغ۱۴۲۰۰۰ریال، غایب بودند.

وی افزود: بر این اساس نخستین هیئت مدیره کارخانه با عضویت محمد ولی خان اسدی، حسام‌الدین خان انصاری، جلیل بیک نصیرزاده، حاج آقا نبویان، رستم مسانی، هرمز فرامرز، مراد ایرانی و بازرسی عبدالرحیم وهاب زاده  و علی آقا کازرونی تشکیل شد.

سلیمان نوری ادامه داد: مساحت بنای کارخانه۷۶۰۰ متر بوده است. سفارش ماشین‌آلات نخ‌ریسی به کمپانی «برادران پلات» انگلستان  داده شد. صد و پنجاه دستگاه ماشین‌آلات بافندگی و لوازم آن نیز از کمپانی «یونیون ماتکس» آلمان خریداری شد و ماشین‌آلات و لوازم برق کارخانه همگی از کمپانی آ.ا.گ ،دیگ‌های بخار کارخانه را آقای کمیساریات نماینده پارسیان هندوستان به شرکت فروخت و اثاثیه لوازم آن جداگانه از خارج خریداری شد .

وی با اشاره به اینکه مراسم گشایش کارخانه نخ‌ریسی و نساجی، عصر چهارشنبه یازدهم اسفند ماه ۱۳۱۶انجام شد، ‏افزود: در این مراسم عبیدی، رییس کل صنایع وقت، گلکانی رییس بانک سپه و پاکروان استاندار سخنرانی کردند.

این خراسان پژوه آستان قدس رضوی، شرکت سهامی تجارتی خراسان، آقایان نصیرزاده، وهاب‌زاده، گلکانی، درودی، نبویان و اشخاص متفرقه در ایران و جمعی از پارسیان مقیم هندوستان را سهامدا اصلی این مجموعه پس از افتتاح معرفی کرد و گفت: البته به مرور زمان این ترکیب تغییرات گسترده ای کرد و تا جایی که اکنون بیش از ٨٠ درصد سهام آن در اختیار آستان قدس است.

سلیمان نوری افزود: بنابر اسناد موجود در سال 1316 عزت وهاب زاده به عنوان اولین مدیرعامل کارخانه نخریسی و نساجی خسروی خراسان برگزیده شد. بعد از وی حسن احیائی از تاریخ بیست و پنجم مهرماه 1317 به‌عنوان مدیر عامل کارخانه نخریسی و اکبر اسکوئی به‌عنوان معاون مدیرعامل انتخاب شد. کفایی، فرخ و منجذب و سیروس احمدی از دیگر مدیر عاملان کارخانه تا انقلاب اسلامی بودند.در بین این مدیران کفایی به دلیل وابستگی به خاندان روحانی کفایی و فرخ به دلیل داشتن محفل شعری در مشهد معروف تر هستند.

وی ادامه داد: همچنین نخستین هیئت مذهبی کارگاهی ایران نیز در این مجموعه به نام هیئت ابوالفضلی کارخانه نخریسی در دوران ریاست حسن کفایی و در  مقابله با فعالیت های حزب توده در کارخانه تاسیس شد.

سلیمان نوری در ادامه اشاره ای هم به وجود کارخانه برق خسروی در این مکان کرد و گفت: اینجا اولین کارخانۀ برق ایران هم هست.البته نخستین  مولد برق مشهد در سال 1278 خورشیدی درحرم امام رضا(ع) نصب شد.سال1281نیزدودستگاه مولد هریک با قدرت25 کیلووات در کنار مولد فوق نصب در کوچه چراغ برق بالاخیابان نصب شد. شد.پس از آن نیز بی بی شمس الدوله مادر آقاخان محلاتی یک مولد برق دیگر برای حرم خرید که این مورد  در فلکه طبرسی کنونی نصب شد. این وضعیت ادامه داشت برق مخصوص حرم بود تا اینکه، عده ای از سرمایه‌داران مشهد به صورت مشترک مولدی را در چهارباغ مشهد نصب و راه‌اندازی کردند که فقط برای تامین روشنایی در شبها مورداستفاده قرار میگرفت.درسال 1317خورشیدی  به توصیه نایب التولیه وقت،کارخانه های مشهد اقدام به تشکیل" شرکت عمومی برق" کردند که نخستین مورد از این مجموعه برق خسروی بود و بدین گونه مشهد  روزها نیز برق دار شد.

وی افزود: شرکت خسروی دارای یک دستگاه مولد یک دستگاه مولد 600 کیلوواتی بود که البته و پس از جنگ دوم جهانی  سه دستگاه مولد600 کیلوواتی دیگر به آن اضافه شد.این شرکت تا مرداد 1336 فعالیت کرد و پس از آن (با توافق و تفاهم شرکت خسروی و شهرداری مشهد شرکت برق مشهد تاسیس شد.البته بسیاری از وسایل شرکت خسروی در مجموعه کارخانه نخریسی باقی ماند.

پس از این سخنان اولیه رضا سلیمان نوری اهالی چهارباغ به همراه ابراهیمی مسئول روابط عمومی شرکت نخریسی به بازدید از قسمت های مختلف این مجموعه پرداختند.

ابراهیمی در حین این بازدید برخی ظرایف موجود در مجموعه را معرفی کرد و از جمله درباره قنات سابق مجموعه گفت:در ورودی کارخانه قناتی بود که باعث شد ایستگاه قطار شهری پس از یک سال دچار آب گرفتگی شود. این قنات از الندشت تا گل ختمی ادامه دارد.

وی همچنین درباره درهای ورودی کارخانه نیز عنوان کرد: هر لت در کارخانه ۵/١ تن وزن دارد که در ساخت آنها اصلاً از جوش استفاده نشده بلکه داخل ستون‌ها خشت خام و فنرهای قوسی است که وزن را تحمّل می‌کند.

ابراهیمی با اشاره به اینکه  سبک در به معماری روسی می خورد، ادامه داد:  برای این که در آسیبی به بنا نزند فنرهایی داخل بنا کار گذاشته شده که از دو طرف به صورت دو هلال معکوس در را می‌گرفتند.البته سر در این مجموعه تازه ساخته شده اما تلاش شده از همان طرح استفاده شود.

مسئول روابط عمومی کارخانه نخریسی ادامه داد: کارخانۀ نخریسی اکنون با 40 هکتار مساحت در نیشابور دایر است و از ساختمان سابق کارخانه به عنوان موزه و بایگانی اسناد استفاده می شود.

وی افزود: بر اساس قوانین شهرداری باید مجموعه ن 8 متر عقب نشینی کند اما  همۀ سعی ما بر این است که حالت قرینۀ بنا پس از عقب نشینی نیز حفظ شود.

ابراهیمی همچنین با اشاره به ساختمان قرار گرفته در حاشیه خیابان کوشش گفت: این ساختمان مدتی محل برگزاری جلسات مسئولان بوده و به همین دلیل و برای جلوگیری از آسیب دیدن مقامات در شورش های کارگری دهه٢٠ راهی زیر زمینی از آن به طرف مقابل ساختمان وجود داشته است.

وی ادامه داد: البته پس از مدتی این بنا به شیرخوارگاه کارکنان تبدیل شد. شیرخوارگاه دوطبقه است و نیم طبقه هم زیرزمین دارد. در سمت راست شیرخوارگاه کارخانۀ صنایع سنگین قرار دارد.

 ابراهیمی با اشاره به اینکه مجموعه کوی کارگران برای سکونت کارگران نخریبسی ساخته شده افزود: کوی کارگران 1 نزدیک کارخانه بوده و با واگذاری  250 متر زمین به هر کارگر ایجاد شده است.البته این دو مین مرحله واگذاری زمین بود و قبل از آن، در بولوار فرودگاه میلان دوازدهم و پس از آن در شهرک انقلاب قطعات ٢۵٠ متری به کارگران واگذار شد. آخرین مرحله واگذاری زمین به کارگران هم سال 79 در صیاد شیرازی بود که به هر کارگری 150 متر زمین تعلق گرفت.

مسئول روابط عمومی کارخانه نخریسی در ادامه این بازدید و به هنگام  حضور در محدوده مخزن سوخت مجموعه گفت: این مخزن سوخت که  150000 لیتر ظرفیت دارد با پیچ و مهره سر هم شده و هیچ گونه جوش در آن به کار نرفته است .در زیر آن نیز با همین ظرفیت یک مخزن بتونی قرار دارد. این مخزن ابتدا برای ذخیرۀ مازوت و از حدود سال 1350 برای ذخیرۀ گازوئیل استفاده می‌شد و در حال حاضر هم  30000 لیتر گازوئیل از گذشته  در آن موجود است.  سقف نیز عایق بندی نشده است ولی از نظر هندسی سقف طوری تنظیم شده که هیچ‌گاه  نم نمی‌زند.

وی همچنین به هنگام بازدید از محدوده کارخانه برق خسروی توضیحات کاملی درباره نحوه ورود دستگاه های برق به مشهد و نحوه توزیع برق این کارخانه داد و افزود: سال 42 توربین‌های برق سوخت گازوئیل داشتند. برق تولید شده اولیه برای راه اندازی دستگاه‌های نساجی  بوده اما به مرور  برق بیرون از مجموعه را نیز تأمین می کرده است.

وی درباره فضای سبز موجود در مجموعه نیز گفت: این کارخانه دارای ۵ سند است که سه سند مربوط به باغات قدیم منطقه و دو سند دیگر متعلق به کارخانه نخریسی و کارخانه برق خسروی است. همچنین درختان کاج کنونی محوطه به روایتی  ثمرات کاج بزرگ تقریبا ٩٠ ساله موجود در بخش ورودی کارخانه هستند.

ابراهیمی در پایان سخنان خود در توضیح میل بلند کارخانه نیز گفت: بر خلاف تصور همگان این میل  برای جذب هوای پاک بوده و  بوق معروف کارخانه در فاصله نزدیک ده متری آن قرار داشته است. بوقی که علاوه بر اعلام ساعت شروع و پایان کار  نوعی وسیله اعلام اخبار مهم نیز بوده است و به عنوان مسائل تا دهه ٧٠ در روز ٢٢ بهمن به صدا در می‌آمده است.

گفتنی است با پایان یافتن توضیحات ابراهیمی مدیر روابط عمومی شرکت نخریسی و رضا سلیمان نوری خراسان پژوه همراه گروه اعضای چهارباغ عکسی یادگاری در کنار کارخانه قدیمی نخریسی گرفته و بدین گونه آخرین قرار خود در سال ٩۴ را به پایان رساندند.