آشنای غریب 28 دی
ساعت ٤:٥٤ ‎ب.ظ روز یکشنبه ٢٧ دی ،۱۳۸۸  

آشنای غریب 28 دی

دانای تاریخ و هنر ایران

رضا سلیمان نوری

«آذربایگانی ها ترک نیستند بلکه ایرانیان ترک زبانند و اگر زبان آنان بر اثر پیشامدهای تاریخی و اجتماعی ترکی شده است هیچ مدخلیتی در ملیت و نژاد آنان ندارد.» این جمله را می توان خلاصه اندیشه مردی دانست که اغلب عمر خود را صرف بررسی گذشته زبان و هنر ایران وبه ویژه آذربایجان کرد. سخن از یحیی ذکاء ایرانشناس و پژوهشگر تاریخ هنر ایران است که سال ۱۳۰۲ خورشیدی در تبریز به دنیا آمد. پدربزرگش، حاج میرزا علی اعیان، از تجار معروف تبریز بود و پدرش میرزاعلی نقی ذکاء ابتدا کارمند راه‌آهن و سپس بانک ملی بود. یحیی تحصیلات اولیه را در مدارس رشدیه تبریز و ترغیب تهران و دبیرستان‌های تمدن تهران و پهلوی قزوین گذراند. او سپس دوره دوم متوسطه را در رشته ادبی در حالی در دبیرستان فیروز بهرام در کنار دانش آموزانی چون ایرج افشار، هوشنگ کاووسی و احمد فتحی گذراند که  از محضر استادان برجسته‌ای چون ذبیح‌ الله صفا، پرویز ناتل خانلری ،محمدجواد تربتی و  محمد حسین مشایخ فریدنی بهره برد. یحیی همچنین در دوره ایران‌شناسی ابراهیم پورداود و محمد معین و دوره تخصصی کتابداری باشگاه دانشگاه تهران نیز شرکت کرد. او سپس در رشته باستان‌شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تحصیل کرد. یحیی سپس برای  گذراندن دوره نظام راهی آذربایجان شد و پس از آن یعنی از سال ۱۳۳۰ به بعد چندین سال متوالی در دبیرستان اندیشه به تدریس پرداخت. او اواخر سال  ۱۳۳۵ به استخدام رسمی دولت در آمد و بیش از یک سال در کتابخانه دانشکده حقوق در کنار دانش‌پژوه، محمدتقی، ایرج افشار و محمد مشکوه به کسب تجربه کتابداری پرداخت. سپس به وزارت فرهنگ و هنر رفت تا به ترتیب کفیل اداره موزه‌ها و فرهنگ عامه، رییس موزه هنرهای تزیینی، معاون اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه، رییس موزه مردم‌شناسی، رییس انتشارات ادارات کل باستان‌شناسی و فرهنگ عامه و موزه‌ها و حفظ بناهای تاریخی و رییس کتابخانه ملی ایران گردد. او سال ۱۳۵۷ در حالیکه مشاور وزیر فرهنگ و هنر بود بازنشسته شد. این کارشناس برجسته اموال فرهنگی پس بازنشستگی تا پایان عمر به تحقیق و تفحص و تألیف می پرداخت به‌طوری که در سال‌های آخر عمر، با وجود بیماری و کهولت به عنوان کارشناس برجسته موزه هنرهای معاصر و مشاور عالی دایره ‌المعارف بزرگ اسلامی به تلاش ارزشمند خود ادامه می‌داد. او که یکی از بزرگترین پژوهشگران معاصر و یکی از بنیان گذاران موزه در ایران است نزدیک ۴۰ کتاب تالیف کرده که تاریخچه بناهای کاخ گلستان، هنر کاغذ بری ، زمین لرزه‌های تبریز ،تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، تاریخچه تحولات و تغییرات درفش و علامت دولت ایران در دوره قاجاریه، موزه‌های ایران، تاریخچه ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، لباس زنان ایرانی از سده سیزدهم هجری تا امروز، نگاهی به نگارگری ایران در سده دهم ،تاریخ ارتش ایران ، نوروز و بنیاد نجومی آن در همبستگی با تخت‌جمشید و جستارهایی درباره زبان مردم آذربایگان از آن جمله هستند. سرانجام این دانای تاریخ و هنر ایران در ۲8 دی ۱۳۷۹خورشیدی ، پس از ماه‌ها بیماری، براثر از کارافتادگی کلیه، در تهران درگذشت و در بهشت‌زهرا در قطعه هنرمندان به خاک سپرده شد. پس از درگذشت وی، طی مراسم بزرگداشتی در خرداد ۱۳۸۰ خانه قدیمی و بازسازی شده لاله‌ای‌های تبریز به دفتر پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی یحیی ذکاء تبدیل  شد و کتابخانه او که شامل بیش از چهار هزار کتاب و تعداد زیادی دوره‌های مختلف مجلات علمی و فرهنگی در رشته‌های تاریخ، ادب، هنر و زبان‌شناسی بود در این خانه جای گرفت.


کلمات کلیدی: