مجتهد مصححان
ساعت ٥:۳٤ ‎ب.ظ روز شنبه ۱٢ دی ،۱۳۸۸  

آشنای غریب 13 دی

مجتهد مصححان

رضا سلیمان نوری

rsnoori@yahoo.com

 

نخستین‌ روز رمضان‌ 1317 قمری که برابر با 13  دی‌ ماه‌1278 خورشیدی بود،‌ درمحله‌ پا قلعه‌ اصفهان‌ پسری به دنیا آمد که نامش را جلال‌ الدین‌ گذاشتند.پدراین طفل میرزا ابوالقاسم‌ متخلص‌ به‌ طرب‌ فرزند کهتر شاعر بزرگ همای‌ شیرازی‌ بود .او از سن‌ چهار پنج‌ سالگی درس‌ خواندن‌ را نزد پدر و مادر فاضل‌ خویش‌ آغاز کرد .بعد از آن‌ هم‌ اگر چه‌ در مکتب‌ خانه‌ و مدرسه‌ درس‌ رسمی را ادامه‌ داد ،اما تا زمان‌ حیات‌ پدرش‌ نزد او هم‌ به‌ تحصیل‌ اشتغال‌ داشت‌ . جلال الدین تحصیلات جدید را دردبیرستان قدسیه اصفهان به پایان رساند و سپس در حالیکه در فنون‌ ادب‌ تازی‌ دانش‌ زیادی‌ آموخته‌ بود به مدت20سال حجره نشین مدرسه نیماوَرد این شهرشد و به تعلیم و تعلم پرداخت.او در این دوران در حوزه علوم‌ نقلی نزد بزرگانی چون‌ آخوند ملا عبدالکریم‌ گیوی‌ ، آقا سید مهدی‌ درچه‌ ای‌ ،حاج‌ میر محمد صادق‌ خاتون‌ آبادی‌ و آیت‌ الله‌ العظمی سید محمد باقردرچه‌ ای‌ شاگردی کرد و تا آنجا پیش‌ رفت که‌ از آن بزرگواران اجازه اجتهاد گرفت.جالال الدین  همزمان با تلاش در آموختن علوم نقلی ،علوم عقلی را نیز فراموش نکرد و در محضر بزرگانی چون‌ آقا شیخ‌ محمد خراسانی ، شیخ‌ اسدالله‌ حکیم‌ قمشه‌ ای‌ ، ملا عبدالجواد آدینه‌ ای‌ و آیت‌ الله‌ العظمی حاج‌ آقا رحیم‌ ارباب‌ به فرا گرفتن این علوم پرداخت وحتی  چندی‌ هم‌ نزد آیت‌ الله‌ حاج‌ میرزا علی آقای‌ شیرازی‌ طب‌ ‌ آموخت‌. البته در طول این 20 سال او  از تعلیم‌ هم‌ غافل‌ نبود‌ و به‌ تدریس‌ معقول‌ و منقول‌ می پرداخت‌.

جلال‌ الدین‌ تدریس‌ درمدارس‌ جدید را از سال‌ 1300 خورشیدی  آغاز کرد ولی تا 1308از طلبگی دست‌ نکشید.او که در این دوران نام خانوادگی همایی را به یاد پدر بزرگش برگزیده بود، چندی‌ در مدارس‌ اصفهان‌ و تبریز و تهران‌ تدریس‌ کرد و سپس‌ راهی دانشگاه‌ تهران‌ شد و به‌ تدریس‌ در دانشگاه‌ های‌ حقوق‌ و ادبیات‌ پرداخت‌ و طی این مدت دو بار برای  رهشپار  بیروت‌ ولاهور شد.

استاد همایی طی این دوران تالیفات گوناگونی را قلمی کرد که  تاریخ‌ ادبیات‌ ایران‌ ،غزالی نامه‌ ، خیامی نامه‌ ، شرح‌ داستان‌ دژهوش‌ربا ،فنون‌ بلاغت‌ و صناعات‌ ادبی ومولوی‌ نامه‌ از آن جمله هستند.البته مشهروترین اثر قلمی او تاریخ‌ اصفهان‌ است‌ . که‌ از روزگار جوانی و طلبگی تا پایان‌ حیاتش‌ به‌ نگاشتن آن‌ اشتغال‌ داشت‌.

جلال الدین همایی  همچنین با یاری فروزانفر و ملک‌ الشعرای‌ بهار برای‌ کلاسهای‌ دوره‌ اول‌ متوسطه‌ چند کتاب‌ درسی نوشت و مقالات‌ تحقیقی و انتقادی‌ بسیاری‌ نیز  در مجلات‌ کشور به‌ رشته‌ تحریر درآورد.او همچنین چون پدران خود طبعی خوش بود.  شعر همایی که مجموعه آن در دیوان سنا گرد آمده دارای پختگی معنی و اندیشه‌ همراه با استواری‌ بیان‌ در عین‌ سادگی  و روانی بود‌.هرچند همه موارد گفته شده در بالا به نوبه خود می تواند شخصی را به عنوان یک نابغه ادبی مطرح کند اما تخصص خاص استاد همایی در تصحیح متون گذشتگان بود .

استاد همایی  تصحیح‌ را امری‌ فراتراز مقابله‌ و ثبت‌ نسخه‌ بدلها دانسته   و آن را کاری‌ اجتهادی‌ می خواند ‌ که‌ باید به‌ دست‌ اهل‌ فن‌ یعنی کسی که‌ گذشته‌ از آیین‌ های‌ مشترک‌ تصحیح‌ متون‌ ،از علم‌ مورد بحث‌ در متن‌ هم‌ مطلع‌ باشد ،انجام‌ گیرد.مثنوی‌ ولد نامه‌ ، التفهیم‌ لاوایل‌ صناعه‌ التنجیم‌ ابوریحان‌ بیرونی،نصیحه‌ الملوک‌ غزالی،منتخب‌ ومقدمه‌ اخلاق‌ ناصری‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی ،مصباح‌ الهدایه‌ و مفتاح‌ الکفایه‌ غرالدین‌ محمود کاشانی، کنوز المفرمین‌ ابن‌ سینا ،معیارالعقول‌ ابن‌ سینا ،دیوان‌ عثمان‌ مختاری‌ ، مجموعه‌ رباعیات‌ طربخانه‌ ‌ خیام‌ ودیوان‌ ارزقی از جمله آثاری بود که  استاد همایی با این نگرش به تصحیح آنها اقدام کرد و در این کار تا آن اندازه دقت به خرج داد که به مجتهد مصححان معروف شد.

این استاد فرزانه سالهای‌ آخر عمر را  به‌ خانه‌ نشینی و تکمیل‌ و تحریر برخی آثار گذراند‌ تا اینکه‌ در شنبه‌ شب‌ 28 تیر ماه‌ 1359خورشیدی در اصفهان با جهان فانی وداع گفت و در همان شهر به خاک سپرده شد.

 


کلمات کلیدی: