اصلی ۶
ساعت ۱٢:٤٦ ‎ب.ظ روز شنبه ٦ آبان ،۱۳۸٥  

 

بازداشت قوام و آغاز حكومت

سيد ضيا الدين طباطبايي از همان روزهاي پيروزي كودتا قصد دستگيري و بازداشت قوام السلطنه را همچون ساير دولتمردان تهراني داشت اما دوري قوام از تهران و وجود نيروهاي نظامي قدرتمند در خراسان كه ظاهراً مطيع او بودند اين فرصت را فراهم نكرده بود. رئيس دولت كودتا براي فراهم كردن زمينه هاي دستگيري قوام السلطنه يكي از همفكران خود به نام سيد مهدي فرخ (معتصم السلطنه) را به عنوان كارگزار جديد به خراسان اعزام كرد. رسيدن فرخ به خراسان با بروز نشانه هاي اختلاف بين كلنل و قوام همزمان بود. يكي از نخستين نشانه هاي آشكار اين اختلاف مسئله رژه نيروهاي نظامي و انتظامي خراسان در مراسم عيد نوروز سال 1300 بود. در اين روز قرار بود نيروهاي مسلح اقدام به برگزاري رژه نمايشي نمايند اما از آنجا كه به دستور قوام السلطنه و برخلاف رسم معمول، تمثال احمد شاه را در جايگاه مخصوص قرار نداده بودند و خود او در جايگاه قرار گرفته بود نيروهاي ژاندارمري به اشاره كلنل از انجام پروژه خودداري كردند. از ديدگاه كلنل اين حركت قوام نوعي تمرد از اصول مشروطه سلطنتي و خارج از عرف معمول و در واقع يك حركت تجزيه طلبانه بود و او به همين علت مصمم به تجديد نظر در روابط خود با قوام السلطنه شد.

سيد ضيا الدين كه از طريق گزارشات سيد مهدي فرخ از گل آلود شدن روابط كلنل و قوام السلطنه آگاه شده بود با آگاهي از كدورت پيش آمده محرمانه دستور بازداشت قوام را صادر كرد. فرخ بعد از نزديك شدن به كلنل و تعريف و تمجيد از اهداف كابينه سيد ضيا و برشمردن سوابق سو قوام السلطنه، او را در جريان نيات سيد ضيا قرار داد و سپس تلگراف رمز رئيس دولت را در مورد دستگيري حاكم خراسان به او تسليم نمود. در اين تلگراف به كلنل محمد تقي خان دستور داده شده بود تا بدون درگيري و ايجاد دردسر قوام را دستگير و روانه تهران كند. كلنل بعد از دريافت اين دستور مصمم به اجراي آن شد اما از آنجا كه مي خواست اين اقدام بدون خونريزي انجام شود منتظر فراهم شدن فرصت مناسب ماند. اولين اقدام كلنل براي دستگيري قوام السلطنه در محل استانداري، به علت وجود نگهبانان خوافي و باخرزي قوام و احتمال درگيري به جايي نرسيد. آگاهي كلنل از اين نكته كه قوام السلطنه روز سيزده نوروز را در باغ ملك آباد ميهمان رئيس التجار خواهد بود، فرصت مناسب را براي طرح نقشه دستگيري او فراهم ساخت. قوام در اين روز بدون اطلاع از روابط محرمانه كلنل و دولت از او تقاضاي اسكورت كرد و كلنل نيز دوازده نفر از ژاندارم هاي مورد اعتماد خود را با او همراه نمود. قوام بعد از گذراندان ساعاتي چند در باغ ملك آباد در آخرين ساعات روز سيزدهم فروردين به سمت استانداري حركت كرد اما مطابق برنام تنظيمي اسماعيل خان بهادر از صاحب منصبان ژاندارمري و يكي از صميمي ترين ياران كلنل در آستانه ورود قوام السلطنه به محله ارك مشهد، اتومبيل او متوقف شد و حكم توقيفش ابلاغ گرديد. كلنل محمد تقي خان كه از بالكن ساختمان ژاندارمري ناظر اين عمليات بود در پاسخ به اعتراضات قوام السلطنه گفت: حضرت اشرف، امر دولت است و صلاح در اطاعت. قوام كه مقاومت را بي فايده مي ديد تسليم شد و به دستور كلنل در يكي از اتاق هاي ژاندارمري زنداني گشت.

علاوه بر قوام السلطنه، تني چند از مقامات همچون ميرزا قاسم خان، سالار حشمت، معتصم الملك، شجاع سلطان، سالار مظفر، فتح السلطنه، خبير خاقان، هژبر الملك، ماژور عبد اله خان معاون نيروي پليس و ميرزا جواد خان سينكي نيز بازداشت شدند. بعد از آن ادارات نظميه، قشون و همچنين قشون چريك در اختيار و تصرف صاحب منصبان ژاندارمري درآمد و دارايي هاي قوام و از آن ميان سي و شش رأس اسب مخصوص او به نفع ژاندارمري مصادره شد. در بازرسي از منزل قوام علاوه بر يك صندوق جواهر، 5813 تومان پول ايراني،3119  ليره ترك و 410 ليره طلاي انگليسي نيزدست آمد. مسيو دبوا پيشكار ماليه خراسان هم ميزان بدهكاري مالياتي قوام را 150000 تومان اعلام كرد. بدين گونه با بازداشت قوام السلطنه به عمر حكومت سه ساله او در خراسان پايان داده شد. كلنل محمد تقي خان كه بعد از عزل و دستگيري قوام السلطنه، حكم كفالت استانداري خراسان را از سوي نخست وزير دريافت كرده بود، نخستين دوره حكومت خود را در خراسان آغاز كرد.


کلمات کلیدی: