روزگار2
ساعت ۳:٢٠ ‎ب.ظ روز دوشنبه ٧ دی ،۱۳۸۸  

ستون چپ صفحه روزگار

 

روایت

سیر تقسیمات کشوری در ایران

رضا سلیمان نوری

72 سال پیش در دهیم روز دی ماه 1316 خورشیدی  تقسیمات جدید کشوری در ایران به اجرا در آمد که درآن برای نخستین بار از کلمه استان استفاده شد. برپایه این تقسیم بندی ایران دارای  ده استان، 49 شهرستان و 290 بخش گردید.اما پیش از آن نیز ایران دارای تقسیم بندی هتای اداری گوناگونی بود وپس از آن نیز این تقسیم بندی تحولات گسترده ای را پذیرا شد.در ذیل این تغییر وتحولات را مرور می کنیم:

  

به هنگام مهاجرت آریاییان به ایران و رویارویی و زد و خورد بین آنها و بومیان،پیران کارآزموده،رهبری وراهنمایی جنگجویان را به عهده داشتند . پس از استقرار وشروع آرامش، پیران راهنما،حکومت مشایخی را به وجود آوردند.در نخستین مرحله زندگی اجتماعی ( ده نشینی ) پیران یا رؤسای دسته‌ها وگروه‌ها، رهبری مذهبی سیاسی را به عهده گرفتند. در این مرحله از زندگی اجتماعی، ساکنان یک آبادی کوچک را ویس می‌نامیدند. آبادی بزرگتر را گئو و چند گئو بخشی را تشکیل می‌داد که به آن دهیو می‌گفتند. سران ویس ،ویس‌پت،‌گئو، گئو‌پت وسران‌دهیو دهیوپت نامیده می‌شدند. دهیوپت‌ها به علت فرماندهی جنگها، صاحب قدرت و نفوذ شده و طبقه خاصی را تشکیل دادند و نجبا و اشراف را به وجود آورده و هر کدام در محل خود شاه به شمار می‌آمدند .

هخامنشیان پس از تشکیل حکومت ،کشوری را به وجود آورند که حدود آن از شرق وشمال،رود سیحون،دریای خزر،دریای سیاه وکوههای قفقاز واز جنوب دریای عمان و خلیج‌فارس بود. مرز غربی به علت کشمکش‌های بین ایران و یونان در تغییر بود  ولی می‌توان دریای اژه را حد غربی تصور کرد.داریوش کشور را به سی‌خشتره یا شتره که همان شهر ‌باشد، تقسیم کرده و برای هر یک از آنها ماموری  گماشت که خشتربان یا شهربان و به یونانی،ساتراپ ‌نامیه شدند.رود فرات سرزمین‌های هخامنشیان را به دو بخش خشتره‌های غرب و شرق تقسیم می‌کرد .

پس ازهخامنشینیان در دوره سلوکیان با کاسته‌شدن از وسعت ایران تقسیمات دوران هخامنشی از بین رفت و کشور به 72 بخش تقسیم شد.اشکانیان که سرزمین اصلی آنها ایالت پارت بود پس از رسیدن به حکومت سنت‌های هخامنشی را احیا کردند وبخشی ازسرزمین‌های تحت قلمرو آنها به ساتراپی‌هایی تقسیم ‌شد. دردوره مذکور کوچکترین واحد اداری که از تجمیع چند روستا تشکیل شده بود دیزو نامیده می‌شد. ایزودور خاراکسی درقرن اول میلادی ازهیجده ساتراپ اشکانی نام برده است. تقسیمات کشوری در دوره ساسانیان چندبار دچارتحول شد.قبل ازانوشیروان بخش‌های مختلف کشور به دست کسانی اداره می‌شد که عنوان مرزبان داشتند و از میان ایشان چهار مرزبان ارمنستان، خوارزم،حدود روم و خزر و آرانیها بیشتر اهمیت داشتند.در زمان انوشیروان تقسیم کشور به 4 پاذگس شرقی شامل خراسان و کرمان،غربی شامل عراق و بین‌النهرین ، شمالی شامل ارمنستان وآذربایجان و جنوبی شامل فارس و خوزستان و بر اساس حدود جغرافیایی جهات چهارگانه انجام شد.

بعد از حمله اعراب به ایران ، تا مدتها تقسیم کشور به چند بخش یا استان مفهومی نداشت.پس از کاهش نفوذ خلفای بغداد،دولتهای نیمه‌مستقل و مستقل نظیرطاهریان ،صفاریان،سامانیان،آل‌زیار،آل‌بویه وغیره یکی بعد ازدیگری بر روی کار آمدند.ایران تا دوره مغول به صورت یک پارچه نبود وحوزه‌های قدرت در نقاط مختلف وجود داشت.طبق اطلاعات حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده  ایران دردوره مغول شامل 20 بخش عراق عرب، عراق عجم، آذربایجان، اران ومغان ، شیروان، گرجستان، ملک‌روم،

ولایت ارمن،دیار بکروربیعه،کردستان،خوزستان، فارس ، شبانکاره،کرمان،

مکران وهرمز،مفازه میان کرمان و سیستان،قهستان و نمیروز و زاولستان،

خراسان،مازندران،قومس وجرجان و گیلان بود. این تقسیمات پس از مغول اندک اندک فراموش شد تا در دوران صفویه تقسیمات جدیدی شکل گرفت. براساس برخی از مدارک در زمان شاه اسماعیل اول،ایران 19 ایالت داشته که اداره کنندگان این مناطق دارای عناوین مختلفی مانند خان، سلطان و بیگ بودند.حکام ایالت بزرگ را خان و حکام کم‌ اهمیت‌تررا سلطان می‌خواندند.

پس از نهضت مشروطیت دراولین دوره قانون‌گذاری به سال 1285 شمسی قانونی تحت عنوان قانون تشکیلات ایالات و ولایات به تصویب رسید.ماده 2 قانون مزبور واژه‌های ایالت و ولایت را تعریف و اسامی 4 ایالت را که عبارت‌ بودند از آذربایجان،کرمان و بلوچستان، فارس و بنادر و نیز خراسان و سیستان مشخص کرد. واحدهای دیگر تقسیماتی مشخص شده در قانون ؛ بلوکات و ناحیه بوده است .

گرچه اسامی ولایات درقانون نیامده بود،ولی درعمل12 ولایت استرآباد،مازندران،گیلان،زنجان،کردستان، لرستان،همدان،کرمانشاهان، اصفهان،یزد،خوزستان وعراق( اراک) وجود داشت.

در سال 1341 قمری ایران به 8 ایالت بزرگ آذربایجان،گیلان،مازندران،

استرآباد،خراسان،کرمان،فارس وخوزستان تقسیم شد. حدود ایالات ، ولایات وبلوکات به موجب اصل سوم متمم قانونی اساسی ( 14 ذیقعده 1285 هـ . ش ) ثابت و تغییر در آنها به حکم قانون بوده است.تا 16 آبانماه سال 1316 شمسی که قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران به تصویب می‌رسد، تغییرات عمده‌ای در محدوده تقسیمات کشوری به عمل نمی‌آید.همزمان با تصویب قانون مذکور،اسامی واحدهای تقسیماتی و همچنین مسوولان واحدها تغییرپیدا کرد.براساس مصوبه‌ای نامهای استان،شهرستان،بخش و دهستان، اسامی جدید واحدهای تقسیماتی گردیده و در ماده یک قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران، کشور ایران مطابق نقشه و صورت ضمیمه به 6 استان و 50 شهرستان تقسیم ‌‌شد.استان‌های کشور با توجه به موقعیت جغرافیایی استقرار آنها و جهات اربعه،نامگذاری ‌گردید.استان‌های شمال غرب،غرب،شمال،جنوب،

شمال شرق واستان ششم (مکران).هر یک از استانها با در نظر داشتن وسعت،دارای شهرستان‌ها وبخش‌های متعددی بوده‌اند . در دهم دی همان سال ،با اصلاح قانون تقسیمات کشوری ایران به ده استان و49 شهرستان تقسیم شد. از سال 1316 به بعد تغییراتی در تقسیمات کشوری به استناد تبصره ماده 2 قانون سال 1316 به وجود می آید. در سال 1357 و قبل از پیروزی  انقلاب اسلامی ، کشور ایران دارای 165 شهرستان و 475 بخش بوده است .

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران ، در سال 1358 عمده تغییرات،در تغییر نام عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری بود.درسال 1361، شهرستان ابوموسی ایجاد شده واز همان سال  به علت انجام مطالعات مربوط به تهیه و تدوین قانون جدید تقسیمات کشوری،کلیه تغییرات تقسیماتی متوقف شد . قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری در سال 1362 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.چارچوب این قانون همان چارچوب قانون مصوب سال 1316 بوده بدین‌گونه که واحدهای تقسیماتی وسطوح موجود درهردو قانون، عبارت‌ ازاستان، شهرستان، بخش و دهستان بودند. در اجرای مراحل اولیه قانون، نزدیک به 2320 دهستان و 810 بخش تأسیس شد. شهرستان جاسک به عنوان اولین شهرستان پس از تصویب این قانون به تصویب رسید. سال  1372  طی یک ماده واحده قانون تأسیس استان  اردبیل تصویب  شد. درسال 1375 قانون ایجاد استان قم به مرکزیت شهر قم و درسال 1376 قانون ایجاد دو استان گلستان وقزوین به تصویب مجلس رسید. سرانجام اینکه سال 1383 تاسیس استان‌های خراسان‌ شمالی و خراسان جنوبی به تصویب مجلس شورای اسلامی ‌رسید. گفتنی است در حال حاضرایران براساس تقسیمات موجود شامل 363 شهرستان ، 920 بخش ، 2430 دهستان و 1068 شهر است.

 


کلمات کلیدی: