ساعت ٢:۳٠ ‎ب.ظ روز شنبه ٢٦ خرداد ،۱۳۸٦  

كلاش كفشي مقاوم اما گمنام

شريعتي  مي گويد:«....امروز ما گيوه هايي كه پدرانمان بر پا مي كردند را بر ديوار مي كوبيم تا نشان دهيم كه به گذشته خود افتخار مي كنيم...»

تاريخچه گيوه

درباره تكامل صنعت كوچك و ناچيز گيوه بافي اطلاعات كمي در دست هست. البلخي تاريخ نويس معروف در سال 1105 ميلادي متذكر مي شود كه غنديجان (جميله امروز) در فارس در صنعت گيوه بافي مشهور بوده، و در سال 1340 ميلادي كه مستوفي جغرافي نگار از آنجا بازديد كرده مي نويسد كه پيشه گيوه بافي در اوج تكامل بوده است. گيوه، اصولا پای پوشی است سبك، بادوام و مناسب برای راهپيمايی‌های طولانی در مسيرهای ناهموار و با توجه به اين خصوصيات، اغلب افراد پيدايش آن را به روزگارانی خيلی قدیم‌تر از پيدايش ساير انواع پاپوش نسبت داده‌‌اند و همين امر باعث شده تا تولد گيوه با افسانه‌ها پيوند بخورد. كما اينكه در اكثر منابع، توليد نخستين گيوه را به گيو، پهلوان داستانی ايران (كه به روايت فردوسی پسر گودرز و داماد رستم بوده است) نسبت داده‌اند. مولف كتاب بهارعجم به نقل از فرهنگ قوسی نوشته: گيوه منصوب به گيو گودرز است و گيو آن را هنگام سرگردانی در توران زمين ترتيب داد و ديگران با استناد به شاهنامه و در تفسير اين نظريه عنوان كرده‌اند كه گيو وقتی برای بازگرداندن سياوش(نوه‌ی كيكاوس) و مادرش فرنگيس به تركستان رفت هفت سال در آن ديار سرگردان بود و چون برای راهپيمايی‌های طولانی خود نياز به پای‌افزاری بادوام،‌ سبك و خنك داشت گيوه را بوجود آورد و بعدها همه‌ كسانی كه چنين مختصاتی را از پاپوش انتظار داشتند گيوه را انتخاب كردند و در رهگذر قرون و اعصار تغييراتی در آن بوجود آوردند. قرن‌هاست عشاير ايرانی و نيیز بسیاری از روستائيان نقاط كوهستانی و نواحی خشك كشورمان گيوه را به هر نوع كفش ترجيح می‌دهند و از ‌آن استفاده می‌كنند . هر چند نمی‌دانيم گيوه‌های ابتدايی از چه جنسی ساخته می‌شده و چه شكلی داشته،‌ اسنادی در دست داريم كه نشان می‌‌دهد قرن هشتم هجری قمری دوران اوج استفاده از گيوه بوده و استان فارس در زمينه توليد آن مقام برجسته‌ای داشته و اين معنا از آنجا استنباط می‌شود كه ابوالعباس زركوب شيرازی در كتاب شيرازنامه كه در سال‌های پيش از 754 قمری نوشته شده از بازار گيوه‌دوزان در شيراز ياد كرده و در مكاتبات خواجه رشيدالدين فضل‌الله، گيوه به عنوان يكی از محصولات عمده كازرون مورد اشاره قرار گرفته است .در همين خصوص عبيدزاكانی و نظام‌الدين قاری مصنف كتاب ارزنده‌ی ديوان البسه نيز نكاتی را متذكر شده‌اند كه از خلال آنها ارزش گيوه و اينكه در آن زمان تهيه انواع ديگر كفش برای همگان مقدور نبوده است مستناد می‌گردد. خصوصا كه نظام‌الدين قاری در بيتی،‌ دوام گيوه را نسبت به ساير كفش‌ها متذكر شده است. از دوره‌ صفوی به بعد به موازات ساير تغييراتی كه در شئون مختلف زندگی مردم كشورمان بوجود آمد كفش نيز دچار دگرگونی‌هايی شد و آنچه از تاريخ پوشاك در ايران بر می‌آيد دلالت دارد بر آنكه در دوره‌ صفوی طبقات بالای جامعه عموما از كفش‌های تمام چرم استفاده كرده و اغلب مردم عادی گيوه می‌پوشيده‌اند و باز در همين دوره است كه می‌بينيم در شكل و ساختمان گيوه تغييراتی رخ می‌دهد و پاپوش‌دوزان قديمی در راه تطابق كارآيی‌های گيوه با موقعيت اقليمی منطقه‌ای كه در آن بايد مورد استفاده قرار گيرد، برمی‌‌آيند. در اين دوره علاوه بر شيراز كه دارای بازار گيوه‌فروشان بوده در اصفهان نيز بازاری برای توليد و فروش گيوه ايجاد شده و محل آن به روايت سياحان، حوالی بازار عليقلی‌خان بوده است. در بين اسناد و مدارك دوره‌های بعدی نيز به كرات با نام گيوه، كاربردهای آن و حتی مشخصات افراد معروفی كه به گيوه‌دوزی اشتغال داشته‌اند، برمی‌خوريم. زيباترين رويه گيوه در آباده، ميان راه اصفهان و شيراز، بافته مي شد. گيوه ايراني (ملكي) خيلي راحت و براي آب و هواي ايران مناسب است ولي كاملاً با نوع غربي آن فرق دارد. گيوه يك زيره پارچه اي به نام شيوه دارد كه دوام و مقاومت آن بسيار زياد است و يك رويه نخي.

گيوه چيست؟ گيوه نوعی پاپوش ويژه مردان روستايی و از جمله صنايع دستی مناطقی از ايران است. رويه‌ آن را به شيوه‌ بافتنی از ريسمان‌های ابريشمی يا پنبه‌ای نازك و زيره‌ی آن را گاه از چرم يا لاستيك و اغلب از لته‌های به هم فشرده و در هم كشيده می‌سازند. گيوه كه بايد آن را جزو يكی از توليدات كاملا كاربردی روستای و عشايری دانست، هم اكنون در بسياری از مناطق كشور توليد می‌شود و قسمت‌های مختلف كرمانشاه،‌ منطقه  اورامانات، آباده، كازرون در فارس، بهبهان و دزفول در خوزستان،‌ بخشی از اصفهان، چهارمحال و بختياری، روستای وفس و سنجان در استان مركزی جزو مناطق اصلی توليد گيوه در ايران هستند..

انواع گيوه

گيوه‌ه به اشكال و نام‌های مختلف توليد می‌‌گردد و مهم‌ترين آنها عبارت است از:

1. ملكی: نوعی كه دارای رويه‌ی نفيس و گران قيمت است و نوك(پنجه) درازی دارد. اين نوع گيوه رويه‌اش بلندتر از گيوه‌های ديگر بوده و به قسمت پشت آن نيز يك قطعه چرم دوخته می‌شود.تخت اين نوع از پارچه هاي نخي و لباس هاي مندرس كرباسي تهيه مي شد كه امروزه بيشتر از شلوارهاي كهنه لي استفاده مي كنند به اين ترتيب كه  پود آن از اين پارچه ها و به شكل نوارهايي نازك تهيه مي شود و تار آن از پوست گاو مي باشد و همچنين پنجه و پاشنه تخت را نيز از پوست گاو تهيه مي كنند و بعد از اتصال تار و پود به هم، دور آن را حاشيه زده و اضافات آن را مي برند و تخت درست مي كنند كه به آن « تخت كهنه اي » يا« تخت ملكي » مي گويند.

2. گيوه آجيده يا آجده: نوعی گيوه است كه دارای رويه‌ی درشت باف و تخت‌ چرمی بخيه‌دار می‌باشد.

3. لته‌ای: تنها تفاوتش با ساير انواع گيوه تخت لته‌ای آن است.

4. گيوه تخت چرمی: نوعی گيوه شبيه كفش‌های معمولی كه تخت آن چرمی است و بيشتر در شهرها مورد استفاده قرار می‌گيرد و به همين اعتبار گيوه شهری نيز ناميده می‌شود.

5. تخت لاستيكی: نوعی گيوه درشت باف و ارزان قيمت كه دارای زيره‌ی لاستيكی است.

6. گيوه ابريشمی: نوعی گيوه تزئينی و تشريفاتی با تخت چرمی يا لاستيكی ظريف كه رويه‌اش با نخ ابريشمی رنگين بافته می‌شود و گاهی با منجق‌دوزی همراه است .

7_كلاش:نوعي خاص از گيوه كه در مناطق كردنشين وبه ويژه اورامانات توليد مي شود و موضوغ اصلي بحث ما مي باشد . رويه اين کفش از نخ پنبه ای بافته شده و زير آن از پارچه فشرده ساخته می شود،به همين دليل کلاش کفشی سبک،نرم وقابل انعطاف ومتناسب با محيط کوهستانی، است. براي  شناخت اين نوع كفش. بايد ابتدا منطقه جفرافيايي توليد واستفاده آن را شناخت. کلاش  در تمامي مناطق کردنشين  ايران وعراق مورد استفاده است اما مهمترين ناحيه توليد آن منطقه اورامانات است.

اورامانات

توليد کلاش در اصل مختص منطقه اورامان بوده ولی اکنون در اکثر شهرهای استان توليد می شود. هورامان يا اورامان، نام منطقه‌ای در کردستان ايران و عراق است. اين منطقه‌ از طبيعت زيبايی برخوردار است. يکی از جلوه‌های طبيعی ناحيه اورامان، وجود دره‌های پرپيچ‌و‌خم و عميق و رودبارهای متعدد است. در پايه هر کوهی دره‌ای عميق و رودباری زيبا قرار دارد. از مجموع آب اين چشمه‌ها و رودبارها دو رودخانه‌ سيروان و ليله تشکيل می‌شوند که در نقطه‌ای به نام دروله در نزديکی مرز ايران و عراق به‌ هم می‌پيوندند. هر چند که بخش عمده‌ای از منطقه اورامان را کوههای مرتفع و پربرف تشکيل می‌دهد اما در ارتفاعات پائين‌تر و در دامنه هميین کوه‌ها جنگلهای متراکم نسبتاً وسيعی وجود دارند. پوشش جنگلی اين ناحيه همچون پوشش عمومی رشته‌کوه زاگرس عمدتاً از درختان بلوط است درختان ديگری مانند گلابی‌وحشی و زالزالک نيز به تعداد قابل توجهی افت می‌شود. اين جنگلها تأمين‌کننده سوخت زمستانی اهالی منطقه بوده‌اند. مردم اين منطقه‌ با گويش کردی اورامی تکلم می‌کنند.

شهرهای مهم اورامانات

پاوه: شهرستان پاوه حدوداٌدر 120 كيلومتری شمال غربی استان كرمانشاه واقع گرديده است. كه از شمال و شمال شرقی به استان كردستان، از جنوب و جنوب غربی به شهرستان جوانرود و از غرب و قسمتی از شمال غربی به كشور عراق محدود مي گردد. اين شهرستان با وسعت 1260 كيلومتر مربع با 19/5 درصد كل مساحت كرمانشاه شامل سه بخش، هشت دهستان و حدود 135 روستا(شامل 84 روستای مسكونی و 51 روستای خالی از سكنه) می باشد.بخشهای مختلف آن عبارتند از بخش باينگان شامل دهستانهای شيوه سر، كلاشی، ماكوان، بخش نوسود شامل دهستانهای سيروان، شرام، بخش مركزی شامل دهستانهای شمشير- هولی و منصور آقايی می باشد.شهر پاوه در محدوده 35 درجه و دودقيقه تا 35 درجه و سه دقيقه عرض شمالی و 46 درجه و 21 دقیقه تا 46 درجه و 23 دقيقه طول شرقی در ارتفاع حدود 1525 متری از سطح دريا قرار گرفته است.

مريوان : واقع در استان كردستان با جمعیتی برابر با185116 نفر

سروآباد : واقع در استان كردستان 

  ته ويله: واقع در شمال شرقی شوشمه و نوسود

هورامان تخت: در شهرستان سروآباد

بياره: واقع در شمال ده  ر گا شيخان و غرب هانه گه رمه له ،

ناحيه هورامان كوهستانی و پر برف و باران است. ميزان بارندگی سالیانه حدود 800-900 ميلی متر می باشد. بخش اعظم اين بارش به صورت برف و در قلل و دامنه كوهها صورت ميگيرد.

پيشينه تاريخی اورامانات 

جنوب شرقى شهر مريوان روستايى به نام «اورامانات تخت» قرار دارد كه جاده‌اى به طول هفتاد و پنج كيلومتر آن را به شهر مريوان متصل مى‌كند. اگر با يك حساب سرانگشتى حفظ اصالت و فرهنگ ابيانه‌اى‌ها و معمارى ماسوله را كنار هم قرار و گسترش دهيم جواب صورت مسئله ما روستاى اورامانات تخت خواهد بود. اين روستا را هزار ماسوله مى‌نامند. زيرا معمارى آن همانند ماسوله است. حياط هر خانه بام خانه‌اى ديگر است، اما با وسعتى بيشتر. معمارى اورامانات و سرسبزى اين منطقه كوهستانى روياى پله‌هايى به سمت بهشت را متصور مى‌كند. خانه‌هاى اين روستا با سنگ و اغلب به صورت خشكه و به صورت پلكانى ساخته شده است. مردم منطقه معتقدند اورامانات تخت زمانى شهرى بزرگ بوده و مركزيتى خاص داشته به همين دليل از آن به عنوان تخت يا مركز (حكومت) ناحيه‌اى اورامان ياد مى‌كرده‌اند. به غير از وضعيت خاص روستا از نظر معمارى، موقعيت چشمه‌هاى پرآب، مراسم خاص و آداب و رسوم و وجود مقبره و مسجد پير شاليار و به ويژه جمعیت و تعداد سكنه قابل توجه آن نشانگر اهميت منطقه از زمان ساسانى است. لباس مردم اورامانات كردى است. پيش از ورود پارچه و كفش‌هاى خارجى و ساير منسوجات داخلى به استان كردستان، بيشتر پارچه‌ها و پاى افزار مورد نياز آنها توسط بافندگان و دوزندگان محلى بافته و ساخته مى‌شده است. ساخت پاى افزار «گيوه» يا «گلاش» يا «كالى» بر عهده اوراماناتى‌ها و مردم و آبادى‌هاى هجيع، نودشه، بوده و بافت را مردم آبادى‌هاى نوسود شهرستان پاوه بر عهده داشته‌اند. جولايى، بافت، پارچه و انواع منسوجات مانند بوزو، ربال، جاجيم، بره بوشمين، موج، جوراب، دستكش، زنگال و كلاء انواع دستبافت‌هاى اين منطقه هستند. مردان كرد اورامانى چوخه، پانتول، ملكى شال، دستار، فرنجى و كله بال و زنان آن جانى، كلنجه، شال، كلاه و كلله مى‌پوشند.

مهمترين مشخصه اوراماناتمراسم ساليانه  پير شاليار است كه در دونوبت 15 بهمن و15 ارديبهشت برگزار مي گردد.در اين مراسم هزاران نفر از مشتاقان و علاقمندان ان مراسم برای گراميداشت پيرشالار گرد هم جمع می شوند. پرشاليی دانا و آگاه با طبعی روان بود . اين مغ كتابی را به نام مارفه‌تو پيرشاليار (‌معرفت پيرشهريار) به لجهه كردی اورامی به نظم در آورده است مشتمل بر امثال و حكم و پند و اندرز با ذكر نكاتی چند از آداب و رسوم آيين باستانی و تاكيد و توصيه در جهت حفظ و نگهداری آن . نسخه اين كتاب اكنون كمياب است و فقط عبارات و ابياتی از آن را برخی از مردم آن سامان در حفظ دارند و در مواردی به جای مثل به كار می برند .  برخی از دانشمندان كرد معتقدند كه پيرشاليار در اواخر زندگی دين اسلام را قبول كرده و كوشيده تا مردم اين سامان را با اين آيين مبين آشنا سازد ،‌اما توفيقی حاصل نكرده است و در اواخر قرن پنجم رو در نقاب خاك كشيده است . اما از روی قراين اين پيرشالیار(‌پيراول) در اواخر قرن اول می زيسته و برهمان عقيده و آيين كهن تا واپسين دم باقی مانده است ، زيرا اولا در قرن چهارم و پنجم و حتی سوم دين اسلام در سراسر منطقه اورامان گسترش پيدا كرده ، و همه اهالی اين ديار گرويده اسلام شده اند ، ثانيا اسلام آوردن پيرشالیار اول نيز نمی تواند مقرون به صحت باشد وگرنه منظومه خود را با همان مضامين كه حاكی از مجوسيت اوست باقی نمی گذاشت بلكه آن قسمت را كه مربوط به آيين كهن و توصيه در باره حفظ آن و نگهداشت آن است تغيير مي داد همچنانكه پيرشاليار دوم كه مسلمان بوده دست به اين كار زده است   .اورامان خاستگاه قومی است که هنوز به پوشش کردی  خود مقيدند.مردمان اصيل، نجيب و استوار که در مرز ايران از شرق با کرمانشاه،از غرب با عراق ، از شمال با کردستان همسايه اند و به ايرانی بودن خود می بالند. معنی اورامان يا" هورامان" از دو بخش اهورا و مان به معنی خانه، جايگاه و سرزمين تشکيل شده است. پس اورامان يعنی " سرزمين اهورايی هور " البته معنای ديگری هم دارد" اورامان لهون " بخش ديگر اورامان را تسکيل می دهد که از طريق مشرق و جنوب شرقی به سنندج کامياران و از  شمال به اورامان تخت و مريوان و از طرف کوه زيبای " شاهو " که سراسر اورامان لهون را زير چتر خود گرفته در سقط الراس کوه شاهو روستای تاريخی " تنگی ور " و پلنگان يا پالنگان قرار گرفته است که در گذشته حاکم نشين چند قوم کرد بوده و خاطرات تلخ و شيرین فراوانی را در سينه دارد. مردم اورامان اوايل بهمن ماه هر سال در روستا جنب و جوش خاصی دارند که نشان از نزديک شدن زمان مراسمی دارد که صدها سال است مردم منطقه با اعتقاد و حساسيت بسيار سعی در برگزاری آن می کنند. به گفته اهالی روستا 950 سال پيش، پيری صاحب کرامات در اين روستا می زيسته که از مقربين حضرت حق بوده و از زمان حيات وی تا بحال هر سال مردم روستا سالگرد ازدواج وی را که آخرين پنجشنبه پيش از پانزدهم بهمن ماه است دقيقاً به همان گونه که اولين بار برگزار سده، جشن می گيرند.

تفاوت گيوه وكلاش :

گيوه و کلاش از پاپوشهای بسيار قديمی کردان بوده  که تفاوت گيوه در اين است که زيره  کلاش از پارچه های کتانی که آنرا نم زده و با مشته يا چرم کوب که در زبان کردی سنندج اين وسيله را چه رمه کو( CHARMAKO ) يا مشته (MASHTA ) می گويند و وسيله ای آهنی است که قالب مشت است و با آن چرم و زيره کتانی کلاش را که در قطعه های باريک بريده و تاکرده و در کنار هم قرار می دهند و پيش از اينکه به صورت کتابی در کنار هم قرار بدهند و از داخل آنها رشته های چرمی ويژه به نام تيره (TIRA) بگذرانند قطعات پارچه را با همان چرمه کو و بر روی سکوی چوبی که جلو دست دارند می کوبند که کاملا فشرده شود و رويه آنرا به وسيله ی نوعی رشته که به فريت (FRIT) معروف  است می بافند و دور تادور زيره کلاش را به وسيله ی تکه فلی آهنی که يک سر آن را کاملا با سنگ که آن را هه سان (HASAN) می گويند روغن زده و تيز می کنند و در اندازه های مورد نظر می برند و نخ کلفتی را ( که از بوی بز می باشد ) دور تا دور از داخل زيره گذرانده و رويه را به آن می چسبانند و می بافند. کلاش و گيوه پاپوشهای خوبی هستند که بيشتر در فصلهای گرم سال کاربری دارد . اين محله از دور ميدان انقلاب رو به غرب خيابان امام خمينی در کوچه  پشت دخانيات فعلی و کوچه  مسجد دودروازه ملا جلال شروع می شود. اين محله پيش از مرکزيت سندج هم وجود داشته است .سريشم چسبی طبيعی‌ست که از عناصر گياهی و يا جانوری استخراج می‌گردد . سريشم‌های گياهی به ژلاتين هم معروف هستند .

كلاش  پاي افزاري راحت و مقاوم است كه در جوامع كوچ نشين، روستايي و شهرنشين مورد استفاده قرار مي‌گيرد. منطقه كوهستاني اورامانات، گذرگاههاي صعب العبور آن نوع معيشت و ضرورت تحرك فراوان در فصول سه گانه بهار، تابستان و پاييز كه فصلهاي كار هستند پاي افزاري را مي‌طلبد كه سبك، راحت، مقاوم و خنك باشد. از كلاش به عنوان پاي افزاري مي‌توان نام برد كه داراي قدمتي  ۱۵هزار ساله است ( اثر باقيمانده از كلاش‌هاي پير شاليار در منطقه باستاني اورامان مدعي بر اين نظر مي‌باشد). پاي افزاري چون كلاش بهترين پاسخگو براي تمامي اين نيازها بوده و مي باشد چونكه موارد اوليه كف آن تماما در منطقه موجود مي‌باشد، ابزار كار آن ساده و به راحتي مي‌توان آنرا تهيه كرد، بخش اعظمي از نيروي زنان روستا كه در زمينه كارهاي توليدي قادر به فعاليت نيستند را فعال مي‌كند و در صورت توليد بيشتر مي‌تواند حوزه آن به خارج از محدوده نيز كشيده شود. سادگي ابزار كار و در دسترس بودن مواد اوليه براي توليد آن و همچنين وجود نيروي كار در دسترس، موجب رواج پيشه گيوه‌كشي در كردستان به ويژه در ناحيه اورامانات شده است. كلاش يا گيوه پاي افزاري است كه از دو قمست عمده رويه و كف تشكيل شده كه رويه آن با نخ مخصوص و سوزن بافته مي‌شود و اكثر اين كار را زنان انجام مي‌دهند و كف كلاش كه نمايانگر استعداد و خلاقيت ابداع‌كننده آن است از پارچه و چرم ساخته مي‌شود. گيوه كشي يكي از صنايع دستي رايج و بومي استان كردستان به خصوص منطقه اورامانات است، اين صنعت بومي را مي‌توان بر مبناي توليد و محل توليد به دو بخش اصلي روستايي و شهري تقسيم نمود. مواد اوليه براي توليد گيوه بخشي در منطقه و بخشي ديگر در ديگر مناطق تهيه مي‌شود. جهت بافت گيوه از پوست گاو، پيه و نري گاو و نخ تابيده استفاده مي‌شود كه در منطقه كردستان موجود است و ديگر مواد از جمله گيوه‌هاي تخت زيره‌اي، رنگ، پارچه نازك نخي، كتيرا و نخ تابيده (قرقره) تهيه مي‌شود. براي تهيه گيوه‌هاي طرح جديد ( تخت چرمي و پلاستيكي) ميخ پوست دباغي شده، پاشنه‌هاي پلاستيكي، كف پلاستيكي، چسب، پوست، نري گاو، پارچه نخي و موي بز استفاده مي‌شود. كار گيوه كشي معمولا در دو مرحله كارگاهي و خانگي انجام مي‌شود، كارهاي مربوط به تخت گيوه‌كاري مردانه است كه معمولا در كارگاه و يا مغازه‌ها با ابزار گوناگون انجام مي‌شود. در مناطق شهري كارهاي مربوط به رويه گيوه‌كشي توسط زنان و در خانه‌ها صورت مي‌گيرد و اين كار در روستاها هم به دست زنان و هم به دست مردان در خانه و در اوقات فراغت انجام مي‌شود. رنگهايي كه در تهيه گيوه بكار مي‌رود شامل آبي، قرمز، سفيد، استخواني، سياه مي‌باشد كه رنگهاي آبي و قرمز كه در تخت گيوه بكار برده مي‌شود قبلا تخت گيوه‌ها فقط به رنگ سفيد بود و رويه گيوه مردانه معمولا سفيد بوده و براي بافت گيوه‌هاي زنانه از نخهاي رنگين و گاه از انواع منجوق نيز استفاده مي‌شود. يكي از ويژگيهاي منحصر به فرد گيوه اين است كه اين پاي افزار چپ و راست ندارد و فرد مي‌تواند هر لنگه از گيوه‌ها را در هر يك پاهايي كه دوست دارد بپوشد و مانند كفش سمت چپ و راست ندارد كه اين ويژگي ممتازي است. يكي ديگر از ويژگيهاي گيوه خنك بودن آن است كه موجب مي‌شود پا هميشه خنك باشد و از بوي بد و عرق پاها جلوگيري كند. نرخ هر جفت گيوه هم اكنون در بازار شهرهاي استان كردستان متفاوت است و هر جفت گيوه به تناسب درجه و نوع مرغوبيت آن متفاوت است. گيوه‌ها براساس مواد اوليه و به كار رفته داراي نرخهعاي متفاوتي هستند و هر جفت گيوه هم‌اكنون در بازار شهرهاي استان كردستان از 2500هزار ريال تا نزديك  ۸۰۰هزار ريال مي‌باشد. از تعداد گيوه‌بافان استان كردستان و نحوه فعاليت آنها اطلاعات و آماري در دست نيست و مديريت صنايع دستي استان كردستان نيز در مورد تعداد گيوه بافان استان آمار تفكيكي ندارد. دو روستاي حجيج و نودشه‌ از بخش اورامانات جزومراکز قديمي و مهم توليد گيوه هستند. که علاوه‌ بر دو روستاي ‌ياد شده روستاهاي ديگري که‌ در آنها قبلاگيوه کشي و گيوه چيني معمول بوده‌ و هنوز هم‌‌اين‌ کار ادامه‌ دارد عبارت‌ است‌ از : روستاي وراد، خانه‌ دره‌، شرکان، ميريه‌ نروي‌، وزلي‌ تنگ‌مردان، پيله گر بره سيمين عليا، طلسم، ژامرگ، تومک‌، زمگه حيدر، حسين آباد دوآب،‌قشلاق عليا، داربيد. بخشي از مواد مورد مصرف گيوه بافان در محل و بخشي ديگر از نقاط ديگر تهيه مي شود.

گيوه از دو قسمت كفي و رويي تشكيل مي شود . كفي معمولاً از لاستيك و چرم است ولي رويي از نخ مي باشد . تا قبل از پيدايش صنعت لاستيك سازي ، گيوه كش ها در كرمانشاه زير كلاش ها را از پوست گاوميش تهيه مي كردند و رويه آن را از نخ يا ابريشم مي بافتند كه اكثر اعيان از آن استفاده مي كردند . با پيدايش صنعت لاستيك براي كارگران و كشاورزان زير لاستيك به كار مي بردند .نوع دوم كلاش معروف به كلاش اورامي است كه گيوه باف هاي آن منطقه كه به « دوم » شهرت دارند . در نهايت استادي زير گيوه را از كهنه پارچه كه كوبيده مي شود و با روده خشك حيوانات كه تيره مي گويند به هم وصل مي كنند كه از لحاظ فرم و طرح با گيوه هاي كرمانشاه و هرسين كاملاً متفاوت است .مهمترين انواع فرآورده هاي گيوه بافي عبارتند از دم پايي ، پاشنه بلند ، گيوه عاج دار ، پشت بسته ، كفشي ، حوله اي ، منجوقي ، قيصري ، جاوي ، توري و ملكي .گيوه‌ يا «كلاش‌» پاي‌افزاري‌ راحت‌، مقاوم‌ و ارزان‌ است‌ كه‌ در جوامع‌ كوچ‌نشين‌، روستايي‌ و شهرنشين‌ مورد استفاده‌ قرار مي‌گيرد سادگي‌ ابزار كار و در دسترس‌ بودن‌ مواد اوليه‌ براي‌ توليد آن‌ و همچنين‌ وجود نيروي كار در دسترس‌، موجب‌ رواج‌ پيشه‌ گيوه‌كشي‌ در كردستان‌ به‌ ويژه‌ در ناحيه‌ اورامانات‌ شده‌ است‌. مراكز عمده‌ توليد گيوه‌ در كردستان‌، آبادي‌ اورامانات‌ و هجيج‌ است‌ و در قصبه‌ نودشه‌، گيوه‌كشي‌ از مشاغل‌ عمده‌ مردمان‌ محسوب‌ مي‌شود. در توليد گيوه‌، يا كلاش‌ سه‌ نوع‌ كار انجام‌ مي‌شود: كار خانگي‌ كه‌ شامل‌ بافت‌ رويه‌ گيوه‌ است‌ و به‌ وسيله‌ زنان‌ و مردان‌ در اوقات‌ فراغت‌ انجام‌ مي‌شود، كار كارگاهي‌ كه‌ مربوط‌ به‌ ساختن‌ كف‌ و تخت‌ گيوه‌ و دوخت‌ رويه‌ به‌ آن‌ است‌ و مرحله‌ اتصال‌ رويه‌ و تخت‌ گيوه‌ كه‌ آن‌ را «پرگاماروني‌» مي‌نامند.پا افزاري چون كلاش  بهترين پا سخ گو براي تمامي اين نيازها بوده و مي باشد زيرا :     1.      مواد اوله كف آن تما ما در منطقه موجود مي باشد.      2.      ابزار كار را ساده و به راحتي مي توان تهيه كرد. 3.      بخش عظيمي از نيروهاي زنان روستا را كه در زمينه كارهاي توليدي قـــادر به فعاليت نيستند ، فعال مي كند.      4.      در صورت توليد بيشتر مي تواند  حوزه ي آن به خارج از محدوده خود نيز كشيده شود .  

 كلاش  پا افزاري است كه از دو قسمت عمده تشكيل شده است :  1.  رويه آن كه با نخ مخصوص و سوزن بافته مي شود و اكثر اين كار را زنان انجام مي دهند . 2.  كف كلاش كه نمايانگر استعداد و خلاقيت ابداع كننده آن است از پارچه و چرم ساخته مي شود . وجود نيروي كار در دسترس‌، موجب‌ رواج‌ پيشه‌ گيوه‌كشي‌ در كردستان‌ به‌ ويژه‌ در ناحيه‌ اورامانات‌ شده‌ است‌. گيوه کشي يکي از صنايع‌ دستي رايج‌ و بومي‌ استان باختران است‌ و به‌ ويژه در بخش ‌اورامانات توليد مي شود. اين‌ صنعت بومي‌ را مي توان بر مبناي نوع‌ توليد و محل توليد به‌ دو بخش اصلي روستايي‌ و شهري تقسيم کرد. پوست‌ گاو، پيه، نري گاو و نخ‌ تابيده در محل تهيه مي شود. رنگ‌، پارچه‌ نازک‌ نخي، کتيرا و نخ‌ تابيده(قرقره) براي گيوه هاي تخت زيره اي‌ و براي گيوه هاي طرح جديد (تخت چرمي‌ و پلاستيکي) ميخ پوست‌ دباغي‌ شده، پاشنه هاي لاستيکي، کف‌ هاي لاستيکي، چسب، پوست‌، نري گاو، پارچه‌ نخي و موي بز از خارج از منطقه تهيه مي شود. - کار گيوه کشي معمولا در دو مرحله کارگاهي‌ و خانگي انجام مي شود. کارهاي مربوط به‌ تخت‌گيوه که‌ کاري‌ مردانه‌ است‌ معمولا در کارگاه و يا مغازه‌ها با ابزار گوناگون انجام مي شود. در‌مناطق شهري کارهاي مربوط به‌ رويه‌ گيوه توسط‌ زنان و در خانه‌ها صورت‌ مي گيرد. اين‌ کار در‌روستاها هم‌ به‌ دست‌ زنان و هم‌ به‌ دست‌ مردان در خانه، قهوه خانه‌ و اماکن‌ عمومي‌ در ايام ‌فراغت‌ انجام ميشود.

كلاش در مناطق كردنشين يك نوع گيوه به نام كلاش توليد می شود . رویه اين كفش از نخ پنبه ای بافته شده و زيره آن از پارچه فشرده شده ساخته می شود ، به همين دليل كلاش كفشی است سبك ، نر م و قابل انعطاف و متناسب با محيط كوهستانی . توليد كلاش در اصل مختص منطقه اورامان بوده ولی اكنون در اكثر شهرهای استان توليد می شود

مواد اوليه:

بخشي از مواد مورد مصرف گيوه با فان در محل و بخشي ديگر از نقاط ديگر تهيه ميشود.

موادي كه در محل تهيه ميشود.پوست گاو – پيه – نري گاو و نخ تابيده است .

و موادي كه از خارج محل تهيه ميشود عبارت است از:

1 – براي گيوه هاي تخت زيره اي رنگ – پارچه نازك نخي – كتيرا – نخ تابيده ( قرقره)

2 – براي گيوه هاي طرح جديد (تخت چرمي و پلاستيكي) ميخ پوست دباغي شده – پاشنه هاي لاستيكي – كف لاستيكي – چسب – پوست – نري گاو – پارچه نخي – موي بز.- كار گيوه كشي معمولاً در دو مرحله كارگاهي و خانگي انجام ميشود. كارهاي مربوط به تخت گيوه كه كاري مردانه است معمولاً در كارگاه و يا مغازه ها با ابزار گوناگون انجام ميشود.

در مناطق شهري كارهاي مربوط به رويه گيوه توسط زنان و در خانه ها صورت ميگيرد. اين كار در روستا ها هم به دست زنان و هم به دست مردان در خانه و قهره خانه و اماكن عمومي در ايام فراغت انجام ميشود.

- ابزار كاردر كار گيوه كشي بطور كلي از سه نيروي فشاري – كششي و ضربه اي استفاده ميشود و ابزارهائي كه در اين صنعت دستي به كار ميرود در جهت استفاده از اين سه نيرو است و در پاره*اي موارد به منظور نگهداري و مقاومت پا هم به كار گرفته ميشود و كليه اين نيروها از طريق دست وارد ميشود پا به لحاظ انعطاف پذيري جايگزين سندان ميشود و بطور كلي ابزار كار عبارت است از : سندان چوبي – مشته – درفش – كوره درفش درفش ناوكش – درفش پرگاماسم – كوره درفش پي كنه – چسني – پرگاما- گزن – چوب ساو چوكله – روغندان – وز- دوارگير- گوره گير – قوتله- چاقو – پواز- گيره كنه.

مراحل توليد: كار توليدكلاش به سه بخش كاملا مشخص تقسيم می‌شود كه عبارت است از رويه‌چينی، تخت‌كشی و‌ گيوه دوزی.

 همه مراحل توليد اين پاپوش، دستی است و مواد اوليه آن نخ قالی (که اصطلاحاً تنه ناميده می‌‌شود) و ضايعات چرم است. رويه گيوه بدست زنان و توسط گونه‌ای سوزن که جوالدوز خوانده می‌‌شود بافته می‌‌شود و قسمت کفی آن بدست مردان با استفاده از ابزاری که تخت ناميده می‌‌شود به اصطلاح آجيده می‌‌شود. در صورت لزوم رويه اين پاپوش با استفاده از سريشم اندوده می‌‌شود تا در کشتزارها مانع نفوذ آب به درون آن شود. در ساخت گيوه سه نفر مشاركت دارند رويه گيوه را زنها با سوزن گيوه بافي و نخ پنبه اي محكم و دولا به سبك دوختي كه روي لحاف مي دهند مي بافند، منتها در اين قسمت پارچه اي وجود ندارد.گيوه باف از بالاي رويه گيوه يا چند رج كه دور سر نخ بافندگي مي اندازد آغاز مي كند، و سپس رديفهاي پشت سر هم به آن اضافه مي كند، و طبق شكل آن را به تدريج از اطراف توسعه مي دهد. وقتي طول مورد لزوم به دست آمد و به اندازه كافي بافته شد، پاشنه آن را آغاز مي كند و در حدود 5/2  سانتيمتر از كناره آن فاصله مي گيرد سپس آن را برگردانده، دوباره به طرف لبه آن برمي گردد، و در رديف دوم را75/1 سانتيمتر بيشتر مي بافد، باز هم به لبه آن برمي گردد و 6 تا 12 بار، (بسته به اندازه گيوه) اين عمل را تكرار مي كند. پس از اينكه نيمه ديگر پاشنه را در طرف مقابل درست كرد، قسمتي كه تا حال بافته به شكل دايره درآورده و دوازده رديف آخر را دور اين دايره مي بافد و بدين ترتيب قسمت قوزك گيره درست مي شود. بافتن يك رويه گيوه با نخي كه ضخامت آن متوسط است. در حدود دو روز طول مي كشد. بهترين گيوه هاي آباده از نخ ظريف پنبه اي دولا بافته شده و نقشهاي هندسي زيبايي كه سوراخهاي كوچكي به هنگام بافت در آن درست شده دارد. بافت اين نوع گيوه ها بيشتر طول مي كشد. نفر دوم در گيوه بافي پاره دوز (تخت كش) است. تخت گيوه را از كتان محكم يا كهنه (لته كهنه) كه آن را با چاقو (شفره) به شكل نوار 2 سانتيمتر پهنا درست مي كنند. شفره كهنه بري را با سنگ اسكاف مرتب تيز مي كنند. نوارهاي بريده شده را در محلول كتيرا خيس كرده سپس آن را روي كنده چوب گذاشته دو سر آن را برمي گردانند تا در وسط به هم برسند، و با مشته آن را مي كوبند كه تخت شود. نظر به اينكه در كتيرا خيس خورده همينطور دولا و تخت مي ماند. طول اين نوارها با پهناي هر تخت كفش فرق مي كند. وسط هر تخت فرش، نوارها در حدود 12 سانتيمتر مي باشند. وقتي نوارهاي يك تخت كفش آماده شد پاره دوز در حدود 12 عدد آن را روي كنده گذاشته و با درفش شيوه، وسط آنها را سوراخ مي كند و به فاصله 7/1 سانتيمتر از كناره و لبه تخت از هر دو رو نيز سوراخ مي كند. سپس تعدادي تسمه چرمي كه پهناي هر كدام 7/1 سانتيمتر است تهيه مي كند. اين تسمه ها از پوست گاوي كه در آهك خوابانده باشند درست شده است. اين نوارهاي چرمي را نيز مانند تخت كفش، با درفش شيوه سوراخ كرده و در گوشه اي مي گذارد كه بعدها براي محكم كردن پاشنه (نعلبكي،پس- پيش) از آن استفاده كنند. وقتي همه اينها كامل شد نوارهاي پارچه اي و چرمي را روي دوال نخ كرده و از وسط تخت كفش مي گذراند. يك جفت پرگ از توي سوراخهايي كه در لبه كفش است رد مي كند. براي نخ كشي از سيخ گرد كه درفش نرمي است استفاده مي كند. و با يك گاز (انبردست) پرك چرمي را محكم مي كشد و بعد سر و ته آن را به چرم پاشنه و پنجه مي دوزد، و تخت را با كارد تيزي به اندازه معين مي برد. وقتي كه گيوه دوز (گيوه كش)، كه نفر سوم صنعت گيوه بافي است، تخت كفش را از همكار خود گرفت، وظيفه اول او اينست كه دوره يا كمر (بانه، چرم) محكمي در دور تا دور تخت آن بدوزد. دوره و تخت گيوه را با درفش (دروش) محكمي سوراخ مي كند و دقت مي كند كه هر بخيه روي سوراخهايي كه قبلاً پاره دوز درست كرده بود بيفتد. ضمن اين عمل گيوه دوز چوب پشت بند را موقتاً زير تخت گيوه مي گذارد تا اينكه راست شود، وقتي دوره گيوه دوخته شد قالب چوبي روي تخت گيوه قرار داده و رويه گيوه را روي آن كشيده به دوره مي دوزد. براي دوختن دوره و رويه گيوه از درفش (دروش) كوتاهي به نام تيغ گرد استفاده مي كند. قسمت اضافه دوره گيوه را روي نوك آن برگردانده و با سوزن به رويه مي دوزد و بدين ترتيب جلو گيوه در برابر سنگ محكمتر مي شود و آن را سنگ بر مي نامند. همچنين انتهاي دوره در پشت گيوه بالاي پاشنه به هم دوخته مي شود. گيوه هاي زيادي هست كه دوره آنها را زنها به همان طريقي كه رويه را مي بافند، درست مي كنند، و آن را شيرازه بغل مي نامند كه به جاي كمر دوره گيوه دوخته مي شود و رويه گيوه بدون قالب به آن دوخته مي شود. برخي از گيوه ها نك باريك (پوزه باريك) و برخي پوزه پهن هستند. گيوه هاي اعلي با پارچه آستر شده و توي پاشنه آن چرمي است، و برخي ديگر پيش پنجه محكمي دارند. از آنجايي كه تعداد لاستيكهاي فرسوده و كهنه اتومبيل در ايران زياد است، بسياري از گيوه سازان از لاستيك، شيوه (تخت گيوه) درست مي كنند، خود اين امر سبب ركود صنعت تخت كفش سازي شده است. بسياري از دهقانان تهيدست فقط يك دست از اين تخت هاي لاستيكي را خريده و رويه آن را با نخ پنبه اي كلفت به همان طريقي كه شرح داديم مي بافند و اولين رديف بافت را دور لبه تخت لاستيكي آغاز كرده و رديفهاي بعدي را پشت سر آن مي بافند تا رويه تمام شود.

مراحل‌ مختلف ساخت‌:

1.آماده‌ کردن‌ پوست‌ که‌ مراحل‌ زير را شامل‌ مي شود و همه کارهاي آن توسط‌ استاد کار انجام ‌مي گيرد.

الف‌. خيس کردن‌ ب. گستردن‌ آن روي‌ زمين‌ ج. خاک يا خاکستر پاشيدن روي‌ آن که‌ به‌ تدريج‌ آب پوست‌ را مي‌کشد و خشکش مي کندکه‌‌اين‌ کار گاهي‌ از يک ماه هم‌ بيشتر به‌ طول مي‌انجامد. د. نرم کردن‌ پوست‌ ه. رشته کردن‌ پوست‌ و درست‌ کردن‌ نسخه هاي باريک‌

و. زدون‌ مو از تسمه ز. نرم کردن‌ تسمه ها با پيه‌

2.رنگ‌آميزي پارچه‌ 3.تهيه فيتيله توسط‌ شاگرد‌ 4.پي‌ کنه گير‌

رنگ‌ در گيوه رنگ‌ هايي‌ که‌ در تهيه گيوه به کار مي رود عبارتند از رنگ‌هاي آبي‌ ، قرمز، سفيد، استخواني‌،‌سياه رنگ‌هاي آبي‌ و قرمز که‌ در تخت گيوه به کار برده‌ مي شود قبلا تخت گيوه ها فقط به‌ رنگ‌‌سفيد بود رويه‌ گيوه مردانه‌ معمولا سفيد بوده‌ وبراي بافت‌ گيوه هاي زنانه‌ از نخ‌هاي رنگين‌و گاه از انواع منجوق نيز استفاده‌ به‌ عمل مي‌آيد. رنگ‌ استخواني‌، رنگ‌ پاشنه و نوک تخت‌گيوه به‌ دليل استفاده‌ از نري گاو که‌ بعد از خشک شدن حالت‌ استخواني‌ مي گيرد به‌ رنگ‌‌استخواني‌ است‌. رنگ‌ سياه ، رنگ‌ موي بز که‌ در پر گاما به‌ کار مي رود. سياه است‌ اين‌ رنگ‌ در ‌زير رويه‌ قرار مي‌گيردو هرگز ديده نمي شود.

در کارگاه هاي گيوه کشي معمولا سه‌ نفر با هم‌ کار مي‌کنند اين‌ سه‌ نفر که‌ در يک‌ مقطع‌‌مثلثي شکل به صورت‌ زنجيرهايي‌ با تقسيم کار معين کار را شروع‌ مي‌کنند و به‌ مرحله انجام‌مي رسانند عبارتند از: پروني‌ paruni که‌ از پارچه‌هاي رنگ‌ شده فيتيله درست‌ مي‌کند ‌و نسبت به‌ دو نفر ديگر از مهارت‌ و تخصص کمتري برخوردار است‌ در واقع‌ پروني‌ در مرحله‌شاگردي‌ گيوه کشي قرار دارد. نفر بعدي پي‌ کنه گيرpeykanegir است که‌ داراي تخصص و‌مهارت‌ است‌ و به‌ مرحله استادي‌ نزديک‌ شده است. او بخش مياني‌ کار و به‌ عبارت‌ ديگر بخش‌اتصال فتيله ها را انجام مي دهد و تخت گيوه را براي انجام کار نهايي‌ که‌ به‌ دست‌ استاد کار‌انجام مي گيرد آماده‌ مي‌کند. کلاشگرkelas-ger که استاد و معمولا صاحب‌ کارگاه‌است‌ برش و پرداخت‌ و تکميل تخت گيوه و به ط‌ور کلي موارد حساس و دقيق کار را انجام‌مي دهد. مرحله ديگر اتصال رويه‌ گيوه به‌ تخت گيوه است‌ كه استاد کار با ‌سوراخ هائي‌ که‌ با درفش‌ بوجود مي‌آورد محل آن را تعيين مي کند و يک‌ نفر ديگر که‌ معمولا خارج‌ از ‌کارگاه است‌ اين‌ محدوده‌ را با ريسماني‌ که‌ از موي بز تابيده شده مي‌دوزد. اين‌ کار ‌را «پرگاماروني» pergama-runi و عامل‌ اين‌ کار را پرکاماگير Pergama-Gir مي‌نامند. ابزار ‌کار گيوه کشي عبارت‌ است‌ از: سندان چوبي‌، مشته، درفش‌، کوره‌ درفش‌ درفش‌ ناوکش‌ ، درفش‌‌پرگاماسم‌، کوره‌ درفش‌ پي‌ کنه، چسني، پرگاما، گزن، چوب ساوچوکله، روغندان، وز، دوار‌گير، گوره‌ گير، قوتله، چاقو، پواز، گيره پي‌ کنه.

مراحل مختلف ساخت:1 – آماده كردن پوست كه مراحل زير را شامل ميشود و همه كارهاي آن توسط استادكار انجام ميگيرد.

1 - خيس كردن .2 - گستردن آن روي زمين.3 - خاك يا خاكستر پاشيدن روي آن كه به تدريج آب پوست را مي كشد و خشكش مي كند كه اين كار گاهي از يكماه هم بيشتر به طول مي انجامد .4 - نرم كردن پوست.5 - رشته كردن پوست و درست كردن نسخه هاي باريك.

6 - زدودن مو از تسمه ها.7 - نرم كردن تسمه ها با پيه.8 – رنگ آميزي پارچه.9 – تهيه فيتيله توسط شاگرد.10 – پي كنه گير.

رنگ در گيوهرنگ هايي كه در تهيه گيوه بكار ميرود عبارتند از رنگ هاي آبي – قرمز- سفيد- استخواني- سياه رنگ هاي آبي و قرمز كه در تخت گيوه بكار برده ميشود قبلاً تخت گيوه ها فقط به رنگ سفيد بود رويه گيوه مردانه معمولاً سفيد بوده و براي بافت گيوه هاي زنانه از نخ هاي رنگين و گاه از انواع منجوق نيز استفاده به عمل مي آيد.

رنگ استخواني – رنگ پاشنه و نوك تخت گيوه به دليل استفاده از نري گاو كه بعد از خشك شده حالت استخواني ميگيرد به رنگ استخواني است .رنگ سياه – رنگ موي بز كه در پرگاما به كار ميرود . سياه است اين رنگ در زير رويه قرار ميگيرد و هرگز ديده نميشود.


کلمات کلیدی: