مراسم سنتي برات در خراسان
ساعت ۱۱:٠٢ ‎ب.ظ روز شنبه ٢٩ اردیبهشت ،۱۳۸٦  

مراسم سنتي برات در خراسان

رضا سلیمان نوری

 

مردم خراسان طي روز هاي دوازدهم تا چهاردهم شعبان هر سال با برگزاري مراسم مذهبي با عنوان برات ياد و خاطره عزيزان از دست رفته را گرامي مي‌دارند. در خراسان  به ماه شعبان ماه برات  هم می گویند.

بر اساس اعتقادات مردم خراسان  در اين سه شبانه روز مردگان آزاد بوده وزندگان با احسان براي آنها نه تنها تلاش مي كنند تا برات آزادي آنان از آتش جهنم را كسب كنند بلكه آزادي خود را از آتش جهنم نيز از امام دوازدهم خواستار مي شوند.در نقاطي كه اين شب «شب برات» مي گويند، اعتقاد است كه برات انسان نو مي شود، به عبارتي سرنوشت او رقم مي خورد، به طوري كه در خراسان در شب پانزدهم نيمه شعبان به پشت بام رفته و در مهتاب (اگر شب مهتابي باشد) ايستاده و به سايه خود نگاه مي كنند و از اين طريق سرنوشت خود و اقوام خود را در آن سال پيش بيني مي كنند .

 اقشار مختلف مردم به ويژه كساني كه به تازگي عزيزي را از دست داده‌اند در اين روز با حضور در مزار اموات ضمن درخواست آمرزش و زنده نگهداشتن ياد و خاطره درگذشتگان، آنان را در بركات ميلاد يگانه منجي عالم بشريت حضرت مهدي شريك مي‌سازند.

برات در خراسان مصداقي براعتقاد به اصل معاد است كه مردم اين خطه با انجام اعمال مخصوصي به استقبال آن مي‌روند. اين مراسم به مدت سه روز و با عناوين مختلف برگزار مي‌شود و مردم هر روز آن را با بزرگداشت قشر خاصي از مسلمانان برگزار مي‌كنند.

 برات غريبان، برات اسرا، برات مسافران، برات زنده‌ها و برات مرده‌ها از عناوين اين روزها است كه از اين ميان برات مرده‌ها در  ۱۴شعبان با شور و حال خاصي برگزار مي‌شود.

پخت انواع نانهاي سنتي مانند روغن جوشي، چلبكي، كماچ، ساچ و حلوا و پخش آن دربين مردم به ويژه كودكان ازمراسم ايام برات در شهرهاي گوناگون  خراسان است. مردم اين استان  اعتقاد دارند پخت اين خوراكيها بايد قبل از غروب آفتاب صورت گيرد.

روز سيزدهم شعبان در برخي شهر ها به برات زنده‌ها شهرت دارد و مردم در اين روز به شكرانه نعمت سلامتي به پخش شيريني و شكلات مي‌پردازند. در غروب روز سيزدهم شعبان نيز كساني كه به‌تازگي عزيزي رااز دست داده‌اند اقدام به پخت نوعي نان سنتي به نام روغن جوشي كرده و آن را بين مردم تقسيم مي‌كنند.

 اعتقاد مردم اين خطه بر اين است كه اگر عروس خانواده روغن جوشي را بپزد ارواح تازه‌گذشتگان از اين خيرات بهره بيشتري مي‌برند.

 در روز  ۱۴شعبان نيز كه به برات مرده‌ها شهرت دارد مردم با حضور بر سر قبور خويشاوندان ، خواندن فاتحه و پخش انواع شيريني، شكلات، ميوه و نانهاي سنتي ياد و خاطره عزيزان خود را گرامي مي‌دارند.

 در اين روز كساني كه به تازگي عزيزي را از دست داده‌اند با پهن كردن فرش ، خيرات، پخش انواع خوراكي و خواندن روضه ياد و خاطره تازه گذشته را گرامي مي‌دارند. قرائت قرآن و فاتحه نيز در اين راستا هديه‌اي است كه از سوي مردم نثار روح درگذشتگان مي‌شود. ماه شعبان در بين مردم اين منطقه از كشورمان به ماه برات معروف است و برگزاري مجالس عزا و روضه براي كساني كه بعد از برات سال گذشته فوت نموده‌اند در اين ماه از رونق خاصي برخوردار است. در برخي از روستاها از اول شعبان تا نيمه اين ماه هر شب در منزل كساني كه عزيزي را از دست داده‌اند، مراسم قرائت قرآن برپا مي‌شود. مردم دراين روستاها به چند گروه تقسيم شده و هر گروه در قسمتي از روستا در جمع بازماندگان متوفي به قرائت قرآن مي‌پردازند. مردم در اين روستاها عصر روز سيزدهم شعبان با حضور بر مزار اموات و خواندن فاتحه، ياد و خاطره آنان را گرامي مي‌دارند. در روز چهاردهم شعبان نيز تمام اهالي روستا به صورت دسته‌جمعي در خانه كساني كه به تازگي عزيزي را از دست داده‌اند جمع شده و براي متوفي فاتحه مي‌خوانند. پختن نانهاي سنتي معروف به چلبكي و پخش آن در بين مردم از ديگر سنن برگزاري مراسم برات در روستاهاي خراسان  است. از ديگر مراسم روز برات كه بيشتر در روستاها رونق دارد اجراي مراسمي برات خواني است. دراين مراسم جوانان و نوجوانان روستا به خانه افرادي كه به تازگي عزيزي را از دست داده‌اند مراجعه كرده و اشعاري را در يادآوري روز برات قرائت مي‌كنند. اهالي خانه نيز از آنچه درخانه موجود است مانند خرما، شكلات، نقل و نبات، لنگاش پخته، عناب و گردو به آنها مي‌دهند و بدينوسيله از آنها تشكر مي‌كنند. در روستاها رسم بر اين است كه شب نيمه شعبان تمام چراغهاي خانه بايد روشن باشد. اعتقاد روستاييان بر اين است كه در اين شب ارواح مردگان آن خانه به محل زندگي خود مي‌آيند و اگر چراغ خانه روشن باشد براي اهالي خانه دعاي خير نموده و در غير اين صورت آنان را نفرين مي‌كنند.

طي آيين سنتي مذهبي چراغ برات که از  ۱۲تا  ۱۴شعبان‌ المعظم برپا شد قشرهاي مختلف مردم به خصوص كساني كه عزيز تازه از دست رفته‌اي داشتند با حضور بر مزار آنها شمع و چراغ روشن ‌كرده و به قرآن قرائت براي اموات پرداختند. شایان ذکر است سنت حسنه چراغ برات كه ريشه در تاريخ و فرهنگ ملي و اعتقادات ديني ايرانيان دارد از هزار سال پيش تاكنون ادامه دارد. اين سنت ابتدا در خراسان باب شد و از اين خطه به ديگر شهرها و نواحي دشت خاوران از جمله افغانستان، ازبكستان و تركمنستان امتداد يافت.

مردم كاشمر طي سال هاي گذشته دراين روزها  خیمه ها و چادر ها  بر فراز قبور عزیزان نصب می كردند.همه منتظر بودند تا دیگران بر حسب رابطه کوچکی و بزرگی بر سر قبر  عزیز سفر کرده شان حاضر شوند وفاتحه ای بخوانند و خرمایی و نقلی و شکلاتی و تکه ای حلوا نوش جان کنند و بروند.همه بر سر قبور همه حاضر می شوند.نوعی یاری گری است در وادی تسلیت گویی و ابراز همدردی. نوعی صله رحم همگانی وترویج عاطفه است.دیدو بازدیدی بر سر قبور از برای عبرت گیری از حال و احوال رفتگان خوشبخت و ماندگان بدبخت.در آخرین ساعات 14 شعبان بعد از نماز مغرب و عشا  نيز  هر فرد به تعداد آرزوهای پاک و خالصانه اش ترکه ای از درختی پاک سرشت (انار و انگور) مهیا می کرد  و در چهار گوشه پشت بام خانه اش نصب می کرد.بر انتهای هر ترکه تکه ای پنبه و یا پارچه ای پاک به نیت آرزوی مورد نظروصل می شد.فرد به تنهایی و یا در حضور خانواده نیت و آرزویش رابعد از حمد و ثنای خدا و صلوات بر نبی اکرم (ع)  و طلب سلامتی برای امام زمان (عج) مطرح می کردو خدا را به حق   ولی عصر (عج)قسم میداد تا گره گشایی مشکلاتش(شان) باشد.تصور بفرمایید روستایی را که همه بر پشت بام برای چند ثانیه ترکه های را روشن کرده باشند.البته این رسم چند دهه است که به صورت جمعی برگزار نمی شود و فردی شده است.گفتني است آيين برات علاوه بر خراسان در برخي نقاط ديگر ايران از جمله صدوق و عقداء. و استان مركزي نيز به نحوي ضعيف تر برگزار مي شود. همچنين در فقه شافعی  شب پانزده شعبان را شب برات گويند و مد عي هستند در اين شب قرآن نازل شده است.

اين شعر هم از مرحوم «اصغر ميرخديوي» در مورد مراسم چراغ برات است.  

ماه شعبون ماهيه يکسره خير و برکات

مشدي نيمه اي ماه ره مگه چراغ برات

از سه روز به نيمه مانده، سر خاکا محشره

مين قبرستونا گوش آدم از صدا کره

سور و سات قاريا خوبه و پولي مستنن

سبيل همه شا بسکه چربه، پوز مگردنن

مستنن پولي که الرحمن و ياسين بخنن

دو سه خط نخونده زود در مرن و جيم مکنن

سر قبرا مندزن قاليچه و روشم چراغ

شيخ قاريم نشسته خوش و شاد و سردماغ

ختم قرآني ره بايد بخنه، اي دو سه روز

پولشم خيلي خوبه توش نداره هيچ سوخت و سوز

سر قبرا جوونا لاله و گلدون مذارن

قوم و خويشاش همه هي نقل و نباتم مي يرن

اي سه روز تو هر خنه روغن جوشي پخته مره

قبايه که بري مرد خنه دخته مره!

شيريني سيوا، آجيل و ميوه سيوا، حلوا سيوا

خير و خيراتشم از زنا سيوا، مردا سيوا

از شکر، آرد برنج، تر حلواي زعفروني

همه شم چرب و چيلي و لاي لقمه ي نوني

رسم ايه بين گداها همه ره رسد کنن

اما چون خوشمزه يه، نره لاتا يم مستنن

همه ي اهل مشد چراغ برات شادن دگه

اعتقاد درن که مرده هايم آزادن دگه

سر قبرستون و خير و خيراتاشا، يک طرف

خير و خيرات ميون خنه هاشا يک طرف

اي سه روز تو هر خنه روغن جوشي و حلوايه

که بري هم مبرن، اي رسم از او قديمايه

باز خوبه همي جوري به ياد امواتشاين

هم خودشا مخورن هم مرده هاشا ره مپاين

سور فراوونه، پلو قيمه و آبگوشت و شله

هر جايم سوري باشه، قيله و قال و غلغله

اي سه روز چراغ براته همه جا ورد زبون

تا شب تولد حضرت صاحب الزمون (ع)


کلمات کلیدی: