روزنامه پارتی

درود بر تمام دوستان.خوب 90 هم در حال پایان است و تا چند روز دیگر  91 فرا می رسد. من هم با اجازه همه به سبک خودم سال جدید را تبریک می گویم. یاحق.

سالی دگر گذشت. سالی سیه گذشت. واکنون در آستانه نوروز,این یگانه جشن فرخنده باستانی از نیاکان نیک اندیش ,نیک کردار ,نیک گفتارمان در حالی ایستاده ایم که در تمامی سیاهی های سالی که در واپسین روزهایش قرار داریم ,اندیشه ,گفتار وکردارمان هر روز سبزتر از دیروز بود. پس به امید پاکی و سبزی کامل تمام ایرانیان آزاد اندیش و در سال نو,نوروز بر شما بیشمار همدلان ,همراه خجسته باد.

 چندی است داستانی کوتاه در بین مردم از طریق پیامک رد وبدل می شود. داستانی که براساس آن پسر جوانی تا وقتی دست پدر را در پشت دارد خود را قوی ترین فرد دنیا می داند و حتی از پدر قوی تر اما آن هنگام که پدر دست خود را از پشت وی برمی دارد پدر را از همه کس قوی تر می پندارد . من نیز این گونه می پنداشتم تا دوسال پیش درست حکایت من تا دوسال پیش در روزی این چنین حکایت همان جوان بود که دست پدر را برپشت داشت وخدا را بنده نبود اما از 22 اسفند 88 این حکایت تغییر کرد. درست آن روز شوم بود که پدرم، بزرگ معلمم و مرشدم، حاج جعفر سلیمان نوری، به فراخوان خالق خود پاسخ داد و دست خود را از پشت من برداشت. اکنون دوسال از آن زمان گذشته است و من هنوز در حسرت روزهایی هستم که آن دست گرم و قدرتمند بر پشتم بود و من قدرش را ندانستم.

و اینک دوخواهش از شما عزیز خواننده این سطور دارم. نخست آنکه اگر هنوز دست گرم پدر را برپشت دارید و دعای دلنشین مادر را بدرقه قدرشان را بدانید و همه گونه خادمشان باشید و اگر مانند من از محبت همراهی یکی از آن و یا هر دو محروم شده اید، همیشه با انجام اعمال خیر و نیکی نامشان را به سبزی و نیکی حفظ کنید و دیگر اینکه به یادبود پدرم فاتحه ای قرائت کرده و نثار روح آن بزرگ مرد کنید. یا حق. 

 شاعر خشتمال

خراسان از دیرباز مهد شعر و شاعری بوده و هست.شعرایی که برخی چون حکیم سخن فردوسی توسی بدلیل آثار گرانبها و تاثیر گذار خود در زندگی ایرانیان برای همگان شناخته شده هستند و برخی بدلیلی جز شاعری. حیدر یغما شاعری که بیستم دی ماه ۱۳۰۲ خورشیدی در صومعه یکی از روستاهای نیشابور متولد شد از این گروه دوم است. او که پدر و مادرش در خردسالی او از خور و بیابانک  اصفهان راهی دیار خراسان شده بودند در بستر تهیدستی زاده شد، با نداری زندگی کرد و با نداری درگذشت. یغما  به همین دلیل به کار سخت خشتمالی برای گذران زندگی روی آورد، تا جایی که از آموختن  خواندن و نوشتن تا میانسالی بازماند.

او با این وجود از کودکی دلبستگی فراوانی به شعر داشت و با  گوش دادن به اشعار  فردوسی بزرگ  شب‌های بلند زمستان را به صبح می رساند. یغما  در جوانی راهی نیشابور شد  و پس از ازدواج با فراگیری  روخوانی قرآن و سپس فارسی خواندن را آموخت. حضور در  انجمن‌های روخوانی قرآن نیشابور و آشنا شدن با  ادب پیشگان و شاعران  شهر گام بعدی یغما بود. او برای نخستین بار در این جمع ها اشعار خود را عرضه کرد که با استقبال ادب پیشگان و شعر شناسان مواجه شد و وی را در ادامه  این راه مصمم تر کرد.

یغما در حالی که به شاعری ادامه می داد خشتمالی را نیز کنار نگذاشت و برهمین اساس در بین اهل ادب به شاعر خشتمال معروف شد. دست نوشته های او بدلیل نداشتن سطح بالایی از سواد دارای اغلاط املایی و هجایی فراوان بود اما با این وجود شعرش بر دل می نشست.

شاعر خشتمال نیشابور  در چهل سالگی برای نخستین بار شعرهای خود را قلمی کرد و  اولین مجموعه شعرش که نام  «اشک عاشورا»  را بر خود داشت در سال ۱۳۴۶ منتشر شد. یغما پس از سه سال مجموعه‌ای از رباعیاتش و در سال ۱۳۵۵ نخستین مجموعه غزل‌هایش را به چاپ رساند. او همچنین سال ۱۳۶۵ کتاب دیگر خود به نام «سیری در غزلیات یغما» را  به علاقه مندان ارائه داد.

اشعار یغما نزدیک ۴۵۰۰ بیت شعر است که گزیده‌ای از آن‌ها سال ۱۳۷۳  به همت جواد محقق نیشابوری در کتاب شاعر خشتمال به دوستداران او عرضه شد.این اشعار را می توان را می‌توان در سه جستار سخن عشق،سخن باخود و جهان بینی و باورها تقسیم بندی کرد . ۸۰ درصد شعرهای یغما سخن عشق است. او در این زمینه شعرهایی برابر با شاعران هم ردیف خود ندارد ولی در دیگر جستارها ابیات برجسته و در خور ستایشی با درون‌مایهٔ آزادگی، بسندگی، والا منشی، فرازهای تهیدستی، سرکشی و غرور از خود به یادگار گذاشته داست. شعرهای یغما پر از آرایه‌های ادبی معنوی و ظاهری است که  ساختگی نبوده و از درون او جوشیده‌اند. او در شعرهای خود کار و کارگری را ستوده و خود را بی‌نیاز از استاد دانسته زیرا که می‌پنداشته آن‌ها سخنی برای گفتن و آموختن به وی ندارند.

یغما در دوران زندگی گاهی متهم به سرقت اشعار مهجور قدما  و بازسازی و ارائه آنها به نام خود می شد و  گاهی هم شعرهایش ‌دزدیده شده و بدون حذف و اضافه ای توسط دیگران ارائه می شد.

شاعر خشتمال ما سرانجام شب دوم اسفند سال ۱۳۶۶ درگذشت و روز چهارم اسفند در  شادیاخ نیشابور به خاک سپرده شد .

رضا سلیمان نوری

وکیل امین امام

بدون هیچ اغراقی مشهد یکی از پایگاه های اصلی مبارزه با رژیم پهلوی در تمام دوران موجودیت سیاسی آن بوده است.مبارزه ای که دوران های مختلفی چون قیام مسجد گوهرشاد،مبارزات ملی دوران مصدق، فعالیت های اسلامی سال های آغازین دهه 40 و فعالیت های نظامی سال های آغازین دهه 50 و سرانجام حضور همزمان همه گروه های  مبارز در کنار مردم درصحنه و پیروزی انقلاب را شامل می شود.  هرکدام از این مقاطع شاهد ظهور انسان های ویژه ای به عنوان رهبر بود که در مقاطع بعد به دلایل مختلف از صحنه مبارزه علنی خارج شدند اما بودند افرادی که در تمام این دوران ها آهسته و پیوسته حضور داشتند.عبدالرضا غنیان یکی از برجسته ترین این افراد است که سال 1301 خورشیدی در خانواده ای مذهبی به دنیا آمد.او که همزمان با تحصیل و برای کمک به پدر   نجاری را پیشه خود کرده بود، حضور در جلسات مذهبی که نوعی مبارزه با بی بند و باری حکومت تلقی می شد، را نیز یک وظیفه می دانست.

غنیان در فاصله سال های 1328 تا 1332 از چهره های فعال نهضت ملی در مشهد محسوب می شد که همزمان با سه گروه انجمن پیروان قرآن عابدزاده،کانون نشر حقایق اسلامی استاد محمد تقی شریعتی و یاران نواب صفوی در این شهر  همکاری کرده و به نوعی عامل ارتباط این گروه ها با یکدیگر بود. هر چند شکست نهضت ملی باعث تغییر جهت فعالیت های او به سوی اقدامات  عام المنفعه ای چون تاسیس درمانگاه های خیریه و مراکز فرهنگی اسلامی به مانند دبیرستان علوی مشهد شد اما با آغاز  نهضت روحانیت در سال 1342 غنیان باردیگر به صحنه فعالیت های سیاسی برگشت و در نخستین اقدام پس ازرهایی امام خمینی از زندان قیطریه برای دیدار ایشان راهی قم شد.او همچنین در ماجرای لایحه انجمن های ایالتی و ولایتی از هدایت کنندگان اعتصابی بازار مشهد بر اساس فرمان آیت الله العظمی میلانی (ره ) بود.

غنیان سال 1346 در حالی که کارگاه نجاری خود را پایگاه مبارزه با رژیم کرده بود به عنوان امین شهید آیت الله سعیدی و به منظور ارائه گزارش وضعیت عمومی خراسان راهی نجف و دیدار امام شد.سفری که دریافت وکالت تام از بنیانگذار جمهوری اسلامی برای دریافت وخرج وجوهات در مسیر انقلاب حاصل آن بود.

غنیان که اکنون وکیل امین امام شده بود با استفاده از پول وجوهات دریافتی علاوه بر کمک به مبارزان وخانواده هایشان،به یاری آسیب دیدگان در زلزله 1347 فردوس وگناباد وهمچنین 1350 اسفراین و 1357 طبس و سیل قوچان اقدام کرد و برهمین اساس گروه امداد امام خمینی را تاسیس کرد.

غنیان در سال های آغازین نهضت به عنوان کارگزار مسجد کرامت،این مکان را به محل سخنرانی مبارزان علیه رژیم تبدیل کرد.آیت الله خامنه ای رهبر معظم انقلاب و شهید هاشمی نژاد از جمله افرادی بودند که به دعوت او به بیان سخنرانی های افشاگرانه در این مسجد اقدام کردند.

وکیل امین بنیانگذار انقلاب که دردوران  مهاجرت ایشان  به پاریس تنها رابط غیر روحانی ایشان با مردم خراسان بود، پس از پیروزی  ابتدا در کمیته انقلاب اسلامی و سپس از اوایل اسفند 1357 با حکم تولیت آستان قدس رصضوی به عنوان عضو هیت امنای این مجموعه به فعالیت های انقلابی خود ادامه داد.او سپس سرپرستی اماکن متبرکه را برعهده گرفت وتا اوایل سال 59 که سرپرست امداد وخدمات بنیاد مستضعفان خراسان بزرگ شد در همین سمت به دوستداران امام رضا(ع) خدمت کرد. او پس از سه سال فعالیت در بنیاد مستضعفان با عنوان عضو هیات عامل بازسازی شهر هویزه به آستان قدس بازگشت و تا 3 اسفند 1370 که به دیدار معبود شتافت در همین سمت به زائران ومجاوران ثامن الحجج خدمت کرد.

 رضا سلیمان نوری      

آشنای غریب

واعظ مبارز

بی شک هنگامی که سخن از وعظ وخطابه به میان می آید یکی از نام هایی که بر زبان تک تک ما خراسانیان می آید نام شیخ احمد کافی است.مردی که سخنرانی های آتشینش در مهدیه تهران هنوز هم جزو پرفروش ترین نوارهای مذهبی ایران پس از گذشت بیش از 33 سال  از مرگ  ناگهانی و مشکوکش است. اما او تنها کافی نیست که به تبحر در  فن وعظ و خطابه مشهور بوده است.حجت‏الاسلام و المسلمین حاج شیخ حسن کافی خراسانی، که سال 1307خورشیدی در مشهد به دنیا آمده بود نیز یکی از خطبای و معروف مشهد در سده جاری محسوب می شود.

 وی پس از طی دوران کودکی پوشیدن لباس روحانیت و خدمت در این لباس به مردم را هدف خود قرارداد و براین اساس پا در حجره های مدارس علمیه مشهد گذاشت. او در این حوزه  علمیه  به ترتیب ادبیات و سطوح عالیه را در محضر استادانی چون  مشهد شیخ هاشم قزوینی و محمدتقی ادیب نیشابوری فرا گرفت وسپس برای تکمیل آموخته ها راهی نجف  اشرف شد و به منظور فرا گرفتن دروس عالی فقه و اصول  نزد عالمان آن دیار شاگردی کرد.

شیخ حسن کافی سپس به مشهد بازگشت و تبلیغ دین را در دستور کار خود قرارداد. وی در جریان ملی شدن صنعت نفت و مبارزات ضد استعماری مردم ایران، به نمایندگی از آیت‏اللَّه سید ابوالقاسم کاشانی، به افشای حقایق و روشنگری مردم در سطح مشهد و خراسان اشتغال داشت. او در سال‏های 1340به بعد،مدتی بر حجم سخنرانی‏های روشنگرانه خود در مشهد  افزود .حجت الاسلام دهشت یکی از وعاظ کنونی مشهد درباره قدرت منبر وی می گوید:"شب های ماه مبارک رمضان برای گوش دادن به منبرها به مسجد گوهرشاد می رفتم. در یک طرف ایوان، سید عباس افتخار منبر می رفتند و در طرف دیگر شیخ حسن کافی، من دوست داشتم که به منبر سید عباس افتخار گوش بدم، ولی حضرت آیت الله خامنه ای به من فرمودند که منبر شیخ حسن کافی را گوش بده، چرا که ایشان محکم سخن می گوید و من محکم سخن گفتن را دوست دارم."

نوع سخنرانی های شیخ حسن عاقبت باعث شد تا ساواک فشار ویژه ای را بر او برای سکوت یا خروج از خراسان در دستور کار قراردهد که ثمره این امر مهاجرت شیخ به تهران بود. او در تهران همزمان با ادامه تبلیغ در نقش  امامت جماعت یکی از مساجد شهر به نوشتن روی آورد و آثاری چند از جمله تعالیم‏امام حسن(ع) مجتبی، تعالیم امام هفتم در دعا و حدیث، امام رضا(ع) اسوه صراط مستقیم و تعالیم پیامبر اکرم حضرت محمد(ص) پدید آورد.

 حجت‏الاسلام کافی در تهران نیز در کنار تالیف و امامت جماعت  حمایت همه جانبه خود از حرکت امام خمینی(ره) و مبارزه علیه رژیم ستمشاهی پرداخت و با سخنرانی‏های مؤثر خویش، نقش ارزشمندی در به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی ایفا کرد. البته ساواک نیز بیکار ننشسته و در این مدت چندین بار او را دستگیر ،زندانی و شکنجه کرد.

او پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز به سخنرانی های افشاگرانه خود بر علیه جریانات التقاطی ادامه داد که ثمره آن ترور شدن توسط منافقین بود. تروری که او را در زمره جانبازان قرارداد. شیخ حسن  سرانجام در 30 بهمن 1379 خورشیدی در سن 72 سالگی درگذشت و به لقای معبود رسید.

 رضا سلیمان نوری

مدیرعامل اتحادیه اتوبوسرانی‌های شهری کشور خبرداد:

مشهد میزبان 96 مدیرعامل  اتوبوسرانی‌های درون شهری کشور

نونزدهمین نشست سالانه اتحادیه اتوبوسرانی‌های شهری کشور27 بهمن ماه جاری به میزبانی مشهد مقدس برگزار می شود.

علی‌چناری،مدیرعامل اتحادیه اتوبوسرانی‌های شهری کشور با اعلام این مطلب به خبرنگار همشهری گفت: این اتحادیه متشکل از 96 سازمان‌ اتوبوسرانی درون شهری کشور است که  همچون بسیاری از تشکل‌های مشابه،مدیران عامل آنها در نشست مشهد  به بررسی برنامه‌ها و بودجه سال آینده مجموعه خواهند پرداخت.

وی قرائت گزارش عملکرد سال 90 مدیرعامل و معرفی اعضای جدید را از دیگر برنامه های این نشست دانست و افزود: حمیدرضاارشادمنش معاون هماهنگی امور عمرانی وزیر کشور، حمیدرضا فرزین معاون اقتصادی وزرات امور اقتصادی و دارایی،محسن‌مسلم‌خانی معاون پشتیبانی سازمان شهرداری‌های کشور و محمود صلاحی استاندار خراسان رضوی سخنرانان ویژه این نشست هستند که به بیان برنامه های دولت برای گسترش حمل و نقل عمومی از جنبه های مختلف خواهند پرداخت.

چناری به ترکیب اعضای حاضر در این مجمع عمومی اشاره‌کرد و گفت: مدیرعامل سازمان‌های اتوبوسرانی عضو اتحادیه که از مناطق مختلف کشور حضوردارند، مدیرعامل و اعضای هیات‌مدیره اتحادیه، مشاوران مختلف اتحادیه، روسای کمیته‌های تخصصی اتحادیه و همچنین تعدادی مهمان که اغلب مقامات وزارت کشور و مسوولان استانی هستند، اعضای شرکت‌کننده در دومین مجمع عمومی سال جاری اتحادیه را تشکیل‌می‌دهند.

مدیرعامل اتحادیه اتوبوسرانی‌های شهری کشور در پاسخ به سوال همشهری درباره دلیل برگزاری این مجمع عمومی به صورت خانوادگی گفت: مجمع تنها با حضور اعضا و مدعوین برگزارمی‌شود، اما خانواده‌های این افراد نیز در سفر مشهد آنان را همراهی‌می‌کنندزیرا معتقدیم بهترین تصمیم گیری ها زمانی صورت می گیرد که انسان آرامش فکری درباره وضعیت راحتتی  نزدیک‌ترین افراد به خود داشته باشد.

وی درباره دلیل انتخاب مشهد به‌عنوان میزبان دومین مجمع عمومی امسال اتحادیه نیز گفت: اعلام آمادگی سازمان اتوبوسرانی مشهد و همچنین شرایط ویژه مشهد به عنوان پایتخت معنوی ایران عوامل اصلی تاثیر گذار در این انتخاب بود.

مدیرعامل اتحادیه اتوبوسرانی‌های شهری کشور افزود: باید به این امر نیز اشاره‌کنم که لازمه شرکت در مجمع عمومی تنها حضور صرف نیست؛ بلکه اعضا باید مشارکت فعال در این زمینه داشته‌باشند. ما برای خانواده‌ها برنامه‌های مختلفی از جمله مسابقه‌ای فرهنگی تدارک دیده‌ایم تا آنها نیز به سهم خود در این نشست حضورداشته‌باشند؛ اما مدیران عامل باید در مباحث مشارکت فعال داشته‌باشند و خواسته‌های خود را از اتحادیه مطالبه‌کنند.

چناری در پایان این گفت‌وگو، از ایجاد 8 کمیته تخصصی در اتحادیه خبرداد و گفت: وظایف این کمیته‌ها، سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تدوین سند جامع اتحادیه اتوبوسرانی‌های شهری کشور است.

وی با تشکر از اعضای هیات‌مدیره اتحادیه به‌‌سبب پذیرش مسوولیت کمیته‌های یادشده، افزود: آقایان «رستم‌منش»، «تقی‌زاده»، «موحدی»، «عرفان»، «خجسته»، «شکور»، «خوش‌نیت» و «بیگی»، به ترتیب مسوولیت کمیته‌های «کلان‌شهرها»، «فرهنگی، اجتماعی، رفاهی»، «برنامه، بودجه و اعتبارات»، «بازسازی»، «خصوصی‌سازی»، «هوشمندسازی و IT»، «حقوقی» و« فنی» را برعهده‌گرفته‌اند.

آشنای غریب

به یاد پدرخراسانی  ایرانشناسی علمی

پژوهشگران عرصه تاریخ و ایرانشناسی در آخرین روز هفته گذشته نگینی ارزشمند را از دست دادند. نگینی که ب شک لقب پدر ایرانشناسی علمی برازنده اوست. اوکسی جز دکتر پرویز رجبی محقق وایرانشناس برجسته و برنده چندین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی نبود. مردی که بسیار عالمانه به تاریخ نگاه می کرد و سعی داشت به دور از اغراق کار و صحبت کند. انسانی که  همواره به موضوع‌های تاریخی با چشم منتقدانه و محققانه نگاه کرده و علاوه بر این‌که توجه فراوانی به ارزش‌های فرهنگی ایران داشت، از ارزش‌های جهانی نیز غفلت نمی‌کرد و در سازگاری با دنیای جدید، اهتمام ویژه‌ای داشت.

رجبی ایرانشناس بزرگ اما  بسیار مهربان، بی‌ادعا و خاکی بود که شهرتش خیلی کمتر از سوادش بود.

نقش او که 27 اردیبهشت 1318 خورشیدی در روستای امامقلی قوچان به دنیا آمده بود و یک خراسانی وطن دوست شناخته می شد، در عرصه‌ تاریخ و ایران‌شناسی این مرز و بوم بسیار ماندنی خواهد بود. رجبی که سابقه معلمی در مدارس قوچان را به عنوان نخستین کار در پرونده خود داشت تا آخر عمر نیز معلم ماند و حتی در سال های پس از  1379که  براثر سکته مغزی و فلج شدن نیمی از بدنش خانه‌نشین شد، از تحقیق وتعلیم وترجمه دست برنداشت .گویی این فعالیت ها بخشی از وجود او شده بود.

این خراسانی مرد بزرگ تا قبل از بیماری  به حق ایرانشناسی را عملی دنبال می کرد و   خود پابه‌پای کتاب‌هایش در همه جای ایران زندگی ‌کرد. او با ترجمه  کتاب «سون هدین»، جهانگرد سوئدی، درباره‌ کویرهای ایران بسیری از ناشناخته ها را به ما شناساند.  در واقع، او یک ایران‌شناس بزرگ و بسیار پرکار بود و چندین جلد تألیف از خود باقی گذاشته است.

رجبی در همین راستا و پس از اخراج شدن از دانشگاه اصفهان توسط ساواک و متعاقب آن وزارت علوم و آموزش عالی در سال 1351 مرکز تحقیقات ایران‌شناسی را تأسیس کرد و بدین گونه فضایی آکادمیک برای این علم نوپا ایجاد کرد.او همچنین سال   1373 و پس از بازگشت به  ایران ریاست بخش ایران‌شناسی دایرةالعمارف بزرگ اسلامی را به عهده گرفت و در این سمت تا پیش از سکته مغزی در سال 1379 خدمات بسیاری را انجام داد. «هزاره‌های گمشده»، «سده‌های گم‌شده»،«ایران‌شناسی»، «تاریخ ایران در دوره ایلامی»، «تاریخ ایران در دوره سلوکیان و اشکانیان»، «کریم خان زند و زمان او»، و «از زبان داریوش» تعدادی از کتبی است که امضای رجبی را به عنوان مولف برپای خود دارد. و  «کویر ایران»، «مارکوپولو در ایران»، «شهریاری ایران» و «هنر جهان اسلام» نیز کتبی هستند که او  آنها را ترجمه کرده تا هم وطنانش بیشتر با گذشته و حال خود آشنا شوند.یاد این فرزند  خلف خراسان گرامی وراهش پر رهرو باد.

رضا سلیمان نوری

امروز روز دیوانه ترین آدم های روی زمین است.روز افرادی است که برای رسیدن به حقیقت و حقیقت حقیقت جان خود را با زیچه ای بی ارزش می دانند و آن را به حراج می گذارند. روز مردان و زنانی است که جز راست و درست برنمی تابند و با هر کجی و ناراستی مخالفند حتی اگر به بهای از دست دادن خوان وخانمان برایشان باشد. آری امروز روز خبرنگار است . روز مردمانی است که در ایران کنونی ما یعنی جایی که  راست گفتن جرمی سنگین است و راست گویان جایی جز پشت میله های زندان یا کنج پستوی انزوای خانه ندارند با دیوانگی تمام در جستجوی حقیقت هستند.و هیچ مانع وخط قرمزی را نیز قبول ندارند.این روز برتمام  این دیوانگان از جمله خودم مبارک.

یا حق.

آشنای غریب 28 دی

دانای تاریخ و هنر ایران

رضا سلیمان نوری

«آذربایگانی ها ترک نیستند بلکه ایرانیان ترک زبانند و اگر زبان آنان بر اثر پیشامدهای تاریخی و اجتماعی ترکی شده است هیچ مدخلیتی در ملیت و نژاد آنان ندارد.» این جمله را می توان خلاصه اندیشه مردی دانست که اغلب عمر خود را صرف بررسی گذشته زبان و هنر ایران وبه ویژه آذربایجان کرد. سخن از یحیی ذکاء ایرانشناس و پژوهشگر تاریخ هنر ایران است که سال ۱۳۰۲ خورشیدی در تبریز به دنیا آمد. پدربزرگش، حاج میرزا علی اعیان، از تجار معروف تبریز بود و پدرش میرزاعلی نقی ذکاء ابتدا کارمند راه‌آهن و سپس بانک ملی بود. یحیی تحصیلات اولیه را در مدارس رشدیه تبریز و ترغیب تهران و دبیرستان‌های تمدن تهران و پهلوی قزوین گذراند. او سپس دوره دوم متوسطه را در رشته ادبی در حالی در دبیرستان فیروز بهرام در کنار دانش آموزانی چون ایرج افشار، هوشنگ کاووسی و احمد فتحی گذراند که  از محضر استادان برجسته‌ای چون ذبیح‌ الله صفا، پرویز ناتل خانلری ،محمدجواد تربتی و  محمد حسین مشایخ فریدنی بهره برد. یحیی همچنین در دوره ایران‌شناسی ابراهیم پورداود و محمد معین و دوره تخصصی کتابداری باشگاه دانشگاه تهران نیز شرکت کرد. او سپس در رشته باستان‌شناسی دانشکده ادبیات دانشگاه تهران تحصیل کرد. یحیی سپس برای  گذراندن دوره نظام راهی آذربایجان شد و پس از آن یعنی از سال ۱۳۳۰ به بعد چندین سال متوالی در دبیرستان اندیشه به تدریس پرداخت. او اواخر سال  ۱۳۳۵ به استخدام رسمی دولت در آمد و بیش از یک سال در کتابخانه دانشکده حقوق در کنار دانش‌پژوه، محمدتقی، ایرج افشار و محمد مشکوه به کسب تجربه کتابداری پرداخت. سپس به وزارت فرهنگ و هنر رفت تا به ترتیب کفیل اداره موزه‌ها و فرهنگ عامه، رییس موزه هنرهای تزیینی، معاون اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه، رییس موزه مردم‌شناسی، رییس انتشارات ادارات کل باستان‌شناسی و فرهنگ عامه و موزه‌ها و حفظ بناهای تاریخی و رییس کتابخانه ملی ایران گردد. او سال ۱۳۵۷ در حالیکه مشاور وزیر فرهنگ و هنر بود بازنشسته شد. این کارشناس برجسته اموال فرهنگی پس بازنشستگی تا پایان عمر به تحقیق و تفحص و تألیف می پرداخت به‌طوری که در سال‌های آخر عمر، با وجود بیماری و کهولت به عنوان کارشناس برجسته موزه هنرهای معاصر و مشاور عالی دایره ‌المعارف بزرگ اسلامی به تلاش ارزشمند خود ادامه می‌داد. او که یکی از بزرگترین پژوهشگران معاصر و یکی از بنیان گذاران موزه در ایران است نزدیک ۴۰ کتاب تالیف کرده که تاریخچه بناهای کاخ گلستان، هنر کاغذ بری ، زمین لرزه‌های تبریز ،تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، تاریخچه تحولات و تغییرات درفش و علامت دولت ایران در دوره قاجاریه، موزه‌های ایران، تاریخچه ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، لباس زنان ایرانی از سده سیزدهم هجری تا امروز، نگاهی به نگارگری ایران در سده دهم ،تاریخ ارتش ایران ، نوروز و بنیاد نجومی آن در همبستگی با تخت‌جمشید و جستارهایی درباره زبان مردم آذربایگان از آن جمله هستند. سرانجام این دانای تاریخ و هنر ایران در ۲8 دی ۱۳۷۹خورشیدی ، پس از ماه‌ها بیماری، براثر از کارافتادگی کلیه، در تهران درگذشت و در بهشت‌زهرا در قطعه هنرمندان به خاک سپرده شد. پس از درگذشت وی، طی مراسم بزرگداشتی در خرداد ۱۳۸۰ خانه قدیمی و بازسازی شده لاله‌ای‌های تبریز به دفتر پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی یحیی ذکاء تبدیل  شد و کتابخانه او که شامل بیش از چهار هزار کتاب و تعداد زیادی دوره‌های مختلف مجلات علمی و فرهنگی در رشته‌های تاریخ، ادب، هنر و زبان‌شناسی بود در این خانه جای گرفت.